کلام ایام تاریخی – ۶۴۰، روز های تاریخی و پر فضیلت ماه ربیع الاول
کلیات:
- در آیات مورد بحث در این مقالات پیروی و اطاعت از پیامبر اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – قبل از اوصاف او مورد تذکر قرار گرفته است.
- تبعیت از پیامبر خدا ٰٰ- صلی الله علیه و آله و سلم – محور اصلی آیات مورد بحث است و در راس مطالب آنها قرار دارد.
- توصیفی از رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – در کلام امام صادق (علیه السلام)
- انسانها در چه صورتی محبوب خدای سبحان قرار می گیرند؟
- اطاعت از الله و رسول او
- اطاعت از اولواالامر مثل اطاعت از رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – بر اهل ایمان واجب است
- اولواالامر مورد نظر در آیه ۵۹ از سوره نساء چه کسانی هستند؟
- اطاعت از رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – اطاعت از الله محسوب می شود.
- اوصاف شریف رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – و رفتارهای او در کلام خدا
- ایمان اجمالی و تفصیلی به رسول خدا ٰ- صلی الله علیه و آله و سلم – و زمان آنها
- آموزش و تربیت اختصاصی رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – از آغاز کودکی توسط عظیم ترین مَلَک از ملائکه
- آموزش و انتقال علم به موجودات از نوع برتر و متعالی و غیر از طریق خواندن و نوشتن
- آموزشی که خطابردار نیست و هرگز هم فراموش نمی شود.
- معنی وحی و انواع آن
- وحی به انسانها و جانداران و حتی جمادات
- وحی بر زنبور عسل در آیات قرآن مجید
- وحی بر زمین در زمان وقوع قیامت
- یکی از طرق علم و متعالی ترین آنها طریقه وحی است.
- متعالی ترین نوع وحی آن نوعی است که به پیامبران عطا می شود.
- ارزش وحی بر پیامبران خدا، فوق حد محاسبه و اندازه گیری است.
* * * * * * * * * * * * *
*بخش دوم*
میلاد کریم رسول خدا –صلی الله علیه و آله و سلم- و ولادت امام صادق (علیه السلام)
در مقاله قبلی وارد بحثی شدیم درباره شخصیت عظیم قدسی وجود مبارک رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم- و موضوع آموزش و تربیت اختصاصی او از طرف خدای سبحان –عزّوجل- و عرض کردیم که آن وجود مبارک تحت آموزش و تربیت خاصی از طرف پروردگار عالمیان قرار داشت و آن آموزش و تربیت توسط بزرگترین مَلَک (فرشته) از ملائکه تحقق یافت که از طرف خدای سبحان برای آن مقصود مأموریت یافته بود.
همچنین در آن بحث متذکر شدیم که «امّی» درس ناخوانده بودن اگر چه در انسانها کمالی و فضیلتی محسوب نمی شود، بلکه نقصی تلقی می شود، اما درباره وجود مبارک رسول خدا- صلی الله علیه و آله و سلم- معنای خاصی دارد و بلکه یکی از فضائل و کمالات آن وجود قدسی بود، البته به آن معنائی که ذکر شد و مورد توضیح قرار گرفت.
در ادامه آن بحث عرض می کنیم: « در آیه ۱۵۷سوره اعراف که مشتمل بر توصیف خدای سبحان از رسول اکرم- صلی الله علیه و آله و سلم- و شخصیت و رفتار ها و روش کار او در ارشاد انسانها است به موضوع تبعیت انسانها و بالخصوص اهل ایمان از آن وجود مبارک توجه عمیقی معطوف شد و تبعیت از او یکی از محور های اصلی مطالب این آیه کریمه و آیه بعد از آن و بعضی از آیات دیگر قرآن می باشد که ارتباطی با این آیات و مطالب و موضوعات مذکور در آنها دارند. بطوریکه در ابتداء آیه اصلی مورد بحث یعنی آیه ۱۵۷ موضوع تبعیت از آن حضرت ذکر شده و اصلاً آیه کریمه با این مطلب شروع شده بطوریکه فرمود:
« الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ» یعنی قبل از ذکر اوصاف شریف رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم- و رفتار های او و مقامات او، موضوع تبعیت از او ذکر شده است. دیگر اینکه بعد از توصیفی از اهل ایمان ، اشاره ای شده است به موضوع پیروی از نوری که با او نازل شده که مراد قرآن کریم است و طبعاً تبعیت از قرآن و تبعیت از پیامبر خدا- صلی الله علیه و آله و سلم- یک حقیقت است .
در آیه بعدی (۱۵۸) مجدداً موضوع تبعیت از رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم- بصورت امری بر اهل ایمان و عموم انسانها مورد ذکر قرار گرفته، بطوریکه فرمود:
« وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ » یعنی : از او تبعیت کنید، باشد که هدایت یابید.
در کلام نقل شده از امام صادق –علیه السلام- موضوع از ناحیه استناد به آیه کریمه ذیل مورد توجه کامل قرار گرفته، بطوریکه خدای سبحان –عزّوجلّ- فرمود:
« وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا » (الحشر آیه۷) یعنی: آنچه را رسول خدا به شما داد آن را بگیرید و از آنچه نهی فرمود [بازداشت] خودداری کنید.
پس در آیات مورد بحث و کلام امام صادق –علی السلام- و آیات و روایات فراوان دیگر تبعیت از رسول خدا- صلی الله علیه و آله و سلم- بطور مکرر ذکر شده و مورد تأکید قرار گرفته است و در بعضی موارد، فواید و آثار و برکات تبعیت از آن وجود مبارک هم علاوه بر اصل دستور، بیان شده و یا مورد اشاره ای قرار گرفته است. تعدادی از آیات قرآن کریم را در این زمینه ذکر می کنیم:
۱ – « قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ – قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ » (آل عمران آیه ۳۱ و۳۲) یعنی : بگو [ای پیامبر] اگر خدا را دوست می دارید، پس از من پیروی کنید، تا خدا هم شما را دوست بدارد و گناهان شما را مورد غفران قرار دهد و خدا غفور و رحیم است – بگو اطاعت کنید الله و رسول او را ، پس اگر روی برگرداندند، قطعاً الله کافران را دوست ندارد.
در آیه اول به پیامبر دستور داده شده که به مردم اعلام کند، که اگر الله را دوست دارید، از من [پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم] پیروی کنید، تا در نتیجه الله هم شما را دوست بدارد. یعنی اطاعت و تبعیت از پیامبر خدا – صلی الله علیه و آله و سلم- سبب مجبوبت انسانها نزد خدا می شود. و سبب غفران گناهان! و در آن صورت و رحمت خداوند بسوی بندگان جریان می یابد و جریان آن بصورت فراوان برقرار می شود.
و در آیه دوم باز به رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم- دستور داده شده ک به مردم بفرماید که از الله و رسول او اطاعت کنند و اگر رویگردان شدند و از این دستور و از اطاعت الله و رسول او روی گردان شدند، از محبت و دوستی خداوند محروم خواهند شد، چون خداوند کافران را دوست ندارد.
۲ – « وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ » (آل عمران آیه ۱۳۲) یعنی : و اطاعت کنید الله و رسولش را، باشد که مورد رحمت قرار بگیرید.
مراد این است که اطاعت از الله و رسول او جریان رحمت خدا را بسوی بنده برقرار می کند.
۳ – « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلً » (النساء آیه ۵۹) یعنی: ای کسانیکه ایمان آورده اید ، اطاعت کنید از خدا و اطاعت کنید از رسول او و صاحبان امر از خودتان را. پس هروقت در امری نزاع پیدا کردید، آن را به خدا و رسولش عرضه بدارید اگر به الله و روز قیامت [زندگی اخروی] ایمان دارید، آن بهتر است و نتیجه و پایان خوبی خواهد داشت.
منظور از «اولی الامر» طبق روایات زیاد وارد شده از رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم- امامان معصوم می باشند که جانشین حقیقی رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم- هستند و اطاعت از آنها در ردیف اطاعت از رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم- و اطاعت از الله است.
۴ – « وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ »( الانفال آیه۴۶)یعنی : و از الله و رسولش اطاعت کنید و نزاع نکنید که ناتوان و سست می شوید و قدرت [و شکوه] شما را از بین می رود.
در این آیه کریمه هم اطاعت از الله و رسول او سبب برقراری و استمرار قدرت و شکوه اهل ایمان معرفی شده و بطور ضمنی اشاره ای شده است به اینکه اطاعت از الله و رسولش سبب تفاهم و از بین رفتن اختلافات و نزاع ها بین افراد جامعه می شود .
۵ – « مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ » (النساء آیه ۸۰) یعنی : کسی که از رسول خدا را اطاعت کند، در حقیقت اطاعت از خدا کرده است.
در این آیه کریمه اطاعت از رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – اطاعت از الله محسوب شده است و طبعاً کسانی که از فضای اطاعت رسول خدا خارج شوند، در مقابل خداوند قرار گرفته و نسبت به او نافرمانی کرده اند. چون آنچه رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم- به انسانها بگوید، از خداوند و از طریق وحی دریافت شده است.
۶ – « يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ »( الانفال آیه۶۴) یعنی : ای پیامبر تو را کفایت می کند الله و کسانی از مؤمنان که از تو پیروی می کنند.
خدای سبحان در این آیه کریمه متذکر آثار و نتایج و فواید عظیم اطاعت و تبعیت از رسول اکرم –صلی الله علیه و آله و سلم- شده و آن روحیه و رفتار را در اهل ایمان تکریم فرموده است.
توصیف رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- در کتاب آسمانی از طرف خدای سبحان و قرار داشتن آیاتی در این زمینه در قرآن مجید و ذکر فضائل علمی و اخلاقی و قرائت مکرر آن آیات، فواید عظیمی برای انسانها دارد، و توجه به مطالب آن آیات نوعی ذکر الله است – علاوه بر اینکه توجه به تمامی آیات قرآن مجید، «ذکر الله» است توجه به فضائل و اوصاف رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- چه در آیات قرآن و چه بصورتهای دیگر، «ذکر الله کثیر» می باشد، اما علاوه بر آن موضوع تبعیت از رسول اکرم -صلی الله علیه و آله و سلم- دارای اهمیت خاص و موقعیت بسیار متعالی در برنامه زندگی اهل ایمان است بطوریکه نحوه ذکر این موضوع و ابتداء به آن در آیات مورد بحث اشاره ای به این اهمیت عظیم دارد. یعنی قبل از بیان فضائل و اوصاف مبارک آن حضرت موضوع تبعیت از او ذکر شده و بعد از آن اوصاف شریف او، و در آیه دوم هم مجدداً موضوع تبعیت از او بصورت امر و دستور مستقیم خدای سبحان ذکر شده است.
توضیح بیشتر اینکه از آیات کریمه مورد بحث روشن می شود که موضوع تبعیت از رسول خدای سبحان -صلی الله علیه و آله و سلم- حتی قبل از توجه به اوصاف شریف آن وجود مبارک بصورت تفصیلی لازم و واجب است – البته بعد از توجه اجمالی به مقام رسالت و نبوت آن حضرت و ثابت شدن ادعای او که صاحب مقام رسالت و نبوت از طرف خدای سبحان است و طبعاً توجه به معانی و مطالب آیات مورد بحث بصورت تفصیلی و اوصاف شریف و فضائل مذکور در آیات، این جدیت بیشتر و عمیق تر می شود.
حاصل بحث اینکه به محض اثبات مقام رسالت و نبوت وجود مبارک رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- ایمان به او و اطاعت و تبعیت از او برای انسانها اجمالاً لازم و واجب می شود و بعد از ایمان به او و توجه به فضائل علمی و اخلاقی خاص او، ایمان و لزوم تبعیت از آن حضرت لازم است بصورت تفصیلی در انسانها برقرار شود تا از فواید عظیم و بی نظیر آن ایمان حقیقی تفصیلی بهره مند شوند.
قابل تذکر است که در تبعیت از رسول اکرم -صلی الله علیه و آله و سلم- و ایمان به رسالت و نبوت او موضوع «امی» بودن او هم لازم است مورد توجه قرار بگیرد – به آن معنی که ذکر شد و مورد بحث تفصیلی قرار گرفت – یعنی چون آن رسول گرامی -صلی الله علیه و آله و سلم- تحت آموزش و تربیت خاص خدای سبحان توسط عظیم ترین ملائکه قرار داشت و در چنان علمی و چنان تربیتی امکان راه یافتن هیچگونه خطائی و باطلی وجود ندارد، پس انسانها لازم است از ناحیه توجه به آن فضیلت خاص هم بطور کامل از سخنان و رفتارها ، از سیره شریف او تبعیت داشته باشند.
در مقاله قبلی متذکر شدیم که آموزش و تربیت رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم – از همان زمان ابتدای کودکی توسط عظیم ترین فرشته خداوند و تحت نظر خاص ذات قدوس «الله» انجام گرفته بود یعنی آموزش خاص آن حضرت از طریق نوعی وحی تحقق یافته بود.
همچنین متذکر شدیم که آموزش از طریق وحی نوعی آموزش است که مرتبه آن بسیار بالاتر از آموزش به نحو عادی و متعارف و از طریق خواندن و نوشتن یا نقل سخنان و رفتارهای متداول بین انسانها می باشد. در تکمیل آن بحث عرض می کنیم: که آموزش از طریق وحی خطابردار نیست و در هیچ شرایطی هیچگونه باطلی در آن راه نمی یابد و هرگز هم فراموش نمی شود. و همچنین – بطوریکه قبلاً متذکر شدیم، وحی بر پیامبران برترین نوع وحی است، اما انواع دیگری از وحی هم وجود دارد که عمدتاً به آن الهام گفته می شود، همچنانکه خدای سبحان فرمود:
«وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا – فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا» ﴿الشمس آیه۷و۸﴾ یعنی: سوگند به نفس [روح انسان] و آن چه آن را تنظیم و تعدیل فرمود، پس به آن الهام کرد زشتی ها و پاکی های آن را.»
قبلاً و در مقاله شماره ۶۳۹ متذکر مطالبی درباره این دو آیه کریمه شدیم.
علاوه بر وحی به پیامبران و وحی به «نفس انسان» انواع دیگری از وحی هم وجود دارد مثل وحی بر آسمانها و وحی بر جانداران دیگر غیر از انسانها حتی وحی بر جمادات. خدای سبحان در کتاب آسمانی می فرماید:
«فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَىٰ فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا ۚ وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ» (فصّلت آیه ۱۲) یعنی: پس آنها را بصورت هفت آسمان درآورد در دو روز [زمان] و وحی فرمود در هر آسمانی امر آن [آسمان] را، و زینت دادیم آسمان اول [و نزدیکتر] را با چراغها [ستارگانی] و آن را حفظ کردیم و آن است تقدیر خدای عزیز علیم
در این ایه کریمه که وحی درباره آسمانها به کار رفته است . و مراد سیر و حرکت اجرام آسمانی و انواع حرکت ها و فاصله ها و مدارات و سرعت های تقدیر شده برای آنها و قوانین حاکم بر آن اجرام که انسانها تا امروز علم و اطلاع قابل توجهی نسبت به آن قوانین و تقپدیرات خدای عزیز علیم پیدا نکرده اند.
رفتارهای خاص و غیر آموزشی درباره انواع جانداران نیز از طریق نوعی وحی به آنها داده شده و نه از طریق آموزش بمعنای عرفی. بطوریکه خدای سبحان فرمود:
«وَ أَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ – ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا ۚ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ» (النحل آیات ۶۸ و ۶۹) یعنی: و وحی کرد پروردگار تو به زنبور عسل که از کوهها خانه هائی بسازد و از درخت [درختان] و از بناهای رفیعی که انسانها می سازند. سپس از انواع ثمرات [میوه ها و گلها] بخور و در راههای پروردگارت سلوک کن در حال فرمانبرداری. و از بطون [شکمهای] آنها شهدی [عسلی] با انواع گوناگون حاصل می شود که در آن است شفائی برای انسانها.
مراد این است که زندگی عجیب و مسیر حیرت انگیز زنبور عسل در مسیری معین شده از طرف اراده پروردگار عالمیان از طریق نوعی وحی تحقق می یابد و به آن نوع وحی اصطلاحاً «وحی غریزی» گفته می شود، و آن نوع وحی هم هرگز خطابردار نیست. بعنوان مثال زنبور عسل لانه هائی به شکل شش گوشه می سازد که اندازه زوایای آن با یکدیگر مساوی است. آن حیوان عجیب هم هزگز آموزشی به معنی عرفی جهت ساختن لانه های شش گوشه منظم در کندوهای خود ندیده است و امکان ندارد یک گروه از زنبورهای عسل در هیچ نقطه ای از عالم بجای لانه های شش گوش لانه هائی مثلاً بصورت مکعب مستطیل و چهار گوش یا هشت گوش یا امثال آنها بسازد. و در هیچ جای دنیا حتی یک مورد از هزاران و میلیونها مورد لانه های زنبور عسل چهار گوش یا هشت گوش یا امثال آنها یافت نخواهد شد. همچنین زنبور عسل از طریق وحی غریزی دریافته است که اگر لانه خود را روی زمین و یا ارتفاع اندک از دیوارها و ساختمانها و درختان بسازد، آن نوع لانه ها آسیب پذیر خواهد بود و بوسیله انسانها یا حیوانات از بین خواهد رفت و او به مقصد آفرینش خودش نخواهد رسید و مقصود خدای سبحان از آفرینش و هدایت او محقق نخواهد شد.
خدای سبحان در قرآن مجید درباره حادثه عظیم قیامت می فرماید:
«إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا – وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا – وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها – يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها – بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها» (الزلزال آیات ۱-۵)
در این نوشتار ما وارد فضای بحث تفصیلی درباره روز قیامت و حوادث آن و خبردادن زمین از حوادثی که روی آن انجام گرفته و وحی پروردگار عالمیان به زمین در این زمینه و همچنین وحی به سایر موجودات و مخلوقات نمی شویم و از استشهاد به آیه کریمه:
«بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها» تذکر به عمومیت وحی در موجودات مختلف حتی جمادات بود.
حاصل بحث اینکه در انسانها و موجودات دیگر یکی از طرق ایجاد علم، طریقه وحی است و نوع برتر و متعالی وحی، آن نوعی است که به پیامبران خدا – علیهم السلام – عطا می شود و این طریقه از طرق تولید علم یا انتقال آن به انسانها از همین طریق تحقق می یابد و اینکه علم عطا شده به پیامبران از طریق وحی خطابردار نیست و ارزش این نوع علم فوق حد محاسبه و ارزیابی است و پیروی و تبعیت از صاحبان این نوع علم یعنی پیامبران خدا و صاحبان مقام امامت فوایدی و منافعی فوق حد محاسبه و ارزیابی دارد.
الیاس کلانتری
۱۴۰۴/۶/۲۶