کلام ایام تاریخی – ۶۴۲، روزهای تاریخی و پر فضیلت ماه ربیع الاول
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ*
میلاد کریم رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)
و ولادت امام صادق (علیه السلام)
بخش چهارم*
کلیات*
- آیا شریعت پیامبران خدا – علیهم السلام – اختصاص به قوم و ملت معینی دارد؟
- مخالفت و جنگ بین پیروان پیامبران خدا – علیهم السلام – چه توجیه عقلی دارد؟
- جنگ و کشتار انسانها یک پدیده مطلوبی نیست و انسانها در اصل از آن نفرت دارند
- جنگ دفاعی در بین اکثر ملل عالم مقبولیت و قداست دارد
- تمام زشتیهای جنگ بین ملت ها به حنگ هجومی اولیه مربوط می شود.
- پیامبر اکرم حضرت محمد – صلی الله علیه و آله و سلم – رحمتی بود برای عالمیان
- مراتبی از رحمت پیامبر خاتم – صلی الله علیه و آله و سلم – حتی شامل مخالفان و دشمنان آن حضرت هم می شد.
- تجلی رحمت پیامبر خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – در جنگها
- رحمت واسعه پروردگار عالمیان و انتشار آن در سطح عالم از ناحیه رفتارهای رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – اختصاص به انسانها ندارد و حتی حیوانات هم امکان دارد مشمول آن رحمت گسترده بشوند.
- رحمت واسعه خدای سبحان – عزّ و جلّ – از طریق پیامبر خاتم – صلی الله علیه و آله و سلم – قطع شدنی نیست و در همه زمانها استمرار می یابد.
- بهره مندی از آن رحمت واسعه و یا بعضی از مراتب آن احتیاج به فراهم شدن زمینه ای دارد
- آیا بهره مندی از رحمت متمرکز در وجود و شخصیت رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – مستلزم ایمان آوردن به دین توحیدی می باشد؟
- رحمت واسعه ناشی از وجود رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – می تواند منشأ تحول گسترده ای در زندگی انسانها شود.
- بعضی از مراتب رحمت پیامبر خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – در زمان ظهور آن حضرت تجلی یافته و بعضی دیگر بصورت غیر مستقیم و بعضی در آینده آشکار خواهد شد
- بهترین راه ایجاد آسایش و امنیت و رفاه در جوامع انسانی از طریق آشنائی با شخصیت و سیره و سخنان پیامبر خاتم – صلی الله علیه و آله و سلم – امکان پذیر است
در توصیف رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – در آیات قرآن مجید از طرف خدای سبحان – عزّ و جلّ – مکتوب بودن آن وجود مبارک در تورات و انجیل، مورد بحث قرار گرفت. در ادامه آن بحث عرض می کنیم:
عده ای از پیروان شریعت های آسمانی، پیامبر فرستاده شده بسوی آنها و کتاب آسمانی نازل شده به آن پیامبر را به قوم خاصی اختصاص می دهند و ایمان به او و شریعت او را محدود به قومی و منطقه ای از زمین منحصر می نمایند و با پیروان پیامبر دیگر به مخالفت بر می خیزند و آن مخالفت گاهی به جنگ و کشتار انسانها منتهی می شود. مثل اینکه اهل یک مملکت با اهل مملکت دیگر به جهت اهدافی وارد جنگ شوند. و عده ای از طرفین آن جنگ کشته یا مجروح شوند و سرانجام آن جنگ به شکست قوای نظامی یکی از دو طرف منتهی شود و یا بی حاصل بودن و زیانبار بودن آن جنگ برای قوای نظامی هر دو طرف و یا حکومتی که آن جنگ را به راه انداخته مورد توجه قرار بگیرد و یا هردو حکومت از جنگ خسته شوند و به قطع جنگ از نوع آتش بس یا صلح و آشتی علاقه مند شوند تا سرانجام آن جنگ بعد از مدتها قطع شود. اعم از اینکه سود مادی خاصی برای یکی از طرفین جنگ حاصل شود و یا هردو طرف دچار زیان ها و خسارت ها شوند.
خیلی از جنگ ها در طول تاریخ حیات انسانها از این نوع بوده و در مجموع هیچ سودی برای دو طرف یک جنگ یا یکی از دو طرف و یا مجموع انسانهای یک منطقه و یا جهان نداشته است. اما خسارت ها و زیان های زیادی برای انسانها چه در منطقه ای خاص و چه در سطح جهانی به بار آورده است.
این نوع جنگها امروزه هم با ابعاد وسیعتری در فضای حیات انسانها وقوع می یابد و عامل و سبب تخریب فضای حیات آنهاو به هم ریختن نظم جوامع انسانی و از بین رفتن امنیت و آرامش عادی زندگی و امکانات مالی و دارائی های آنها و در رأس خسران ها و زیانها، سبب از بین رفتن عده ای از انسانها می شود. حتی کودکانی که نه اهل جنگ هستند و نه قدرت بر آن دارند و نه علاقه ای. اما در این نوع جنگ ها و دشمنی ها عده دیگری از انسانها غیر از کودکان دچار آسیب ها و زیانها می شوند که هیچ گونه تمایلی به وقوع جنگها ندارند و دوست دارند در آرامش و آسایش زندگی کنند اما حکومت ها و ملت ها و گروههای انسانی، جنگ و آثار و نتایج مخرب آن را بر آنها تحمیل می کنند.
جنگ و کشتار انسانها طبعاً یک پدیده مطلوبی نیست و انسانها در اصل از وقوع آن ناراحت می شوند و نفرت پیدا می کنند. چون در این پدیده انسانها یا سلامت خود را از دست می دهند و مجروح می شوند و یا اصلاً حق حیات خود را از دست می دهند و کشته می شوند و یا اموال و دارائی و وسایل مورد نیاز زندگی خود را از دست می دهند و فضای زندگی آنها تخریب می شود. اگر انسانها و یا گروهی از آنها که در جوامع انسانی تأثیر گذاری بیشتری دارند، موضوع جنگ را مورد بررسی عاقلانه ای قرار دهند و هوای نفس را در آن نوع بررسی دخالت ندهند، متوجه می شوند که دشمنی انسانها با یکدیگر و جنگ های بین آنها در اصل غیر عاقلانه و غیر ضروری و بلکه رفتار احمقانه ای بیش نیست.
البته موضوع دفاع از حقوق انسانها چه خود و چه دیگران و وارد فضای جنگ دفاعی شدن امر دیگری است و اگر اهل یک مملکت و یا یک گروه از انسانها مورد حمله دشمنان خود قرار گرفتند و قوم حمله کننده و شروع کننده جنگ از شروع آن خودداری نکردند و تلاش برای صلح را از طرف ملت و گروه مقابل نپذیرفتند و وقوع جنگ قطعی و حتمی شد، در آن صورت ملت و قوم و اهل مملکتی که مورد حمله دشمن قرار گرفته حق دفاع از خود و افراد ملت خود را دارند و این نوع جنگ، یعنی «جنگ دفاعی» امری ضروری است و دارای قداستی است و بین ملل مختلف در سطح عالم از مقبولیت و مطلوبیت زیادی برخوردار است.
مصلحان اجتماعی حقیقی در جوامع مختلف انسانی بطور کلی مخالف جنگ بین انسانها هستنند و آن را پدیده ای زشت و زیانبار می دانند، البته جنگ از نوع هجومی را و بطور کلی ایجاد جنگ را و گاهی نظریات خود را که مبتنی بر مخالفت با شروج جنگها بین انسانها است، اعلام و آشکار می کنند.
اما پیامبران خدا شدیداً با شروع جنگ بین انسانها و جوامع انسانی مخالفت دارند و آموزشهای اخلاقی آنها مبتنی بر صلح و دوستی و محبت متقابل بین انسانها است و آنها حتی با آسیب زدن به منافع انسانها و آزردن آنها مخالفت شدیدی دارند و آن مخالفت را آشکار می کنند.
دعوت به آرامش و تلاش برای ایجاد فضای امن برای انسانها و برقراری روابط دوستانه و محبت آمیز بین آنها رفتارهای شناخته شده ای از آن بزرگواران است و در این زمینه پیامبر خاتم حضرت محمد – صلی الله علیه و آله و سلم – موقعیت ممتاز خاصی دارد، چون آن وجود مبارک رحمتی برای همه عالمیان بود، بطوریکه خدای سبحان در کتاب آسمانی خطاب به او فرمود:
«وَ مَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ» (الانبیاء آیه ۱۰۷) یعنی: ما تو را نفرستادیم مگر رحمتی برای عالمیان.
در بعضی از مقالات قبلی در تفسیر این آیه کریمه مطالبی ذکر شد، حتی اشاره ای شد به اینکه رحمت و محبت رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – حتی شامل دشمنان و مخالفان آن حضرت می شد، علاوه بر رحمت و محبت نسبت به پیروان و اهل ایمان. و مقاله ای هم در این زمینه تحت عنوان «تجلی رحمت پیامبر – صلی الله علیه و آله و سلم – در جنگها» در نشریه قرآنی «بینات» منتشر شد (۱) و ما قطعه ای از آن مقاله را در این نوشتارنقل می کنیم:
«وَ مَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ» (الانبیاء آیه ۱۰۷) یعنی: ما تو را نفرستادیم جز رحمتی برای همه جهانیان.
در این آیه از قرآن مجید خداوند عالمان،وجود پیامبر اکرم حضرت محمّد – صلی الله علیه و آله و سلم – را رحمتی برای همه اهل عالم خداوند، است. آیه کریمه از جهات متعددی قابل بحث و تدبر و تحقیق است و از توجه به تفسیر گسترده و معانی مفهومی آن و در نظر گرفتن روابط متعدد آن با آیات دیگر قرآن مجید نکات علمی فراوانی روشن میشود، و معلوم میشود که آیه در دید وسیع و متدبرانه، مشتمل بر موضوعات و سؤالات فراوانی است که اهم آنها عبارتند از:
۱. رحمت وجودی پیامبر اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – شامل همه انسانها اعم از پیروان دین توحیدی کامل و پیروان ادیان آسمانی قبلی و حتی کافران میشود.و همچنین علاوه بر انسانهای متعالی و نیکوکار و رشد یافته، انسانهای گناهکار و خطاکار هم در حیطهٔ شمول این رحمت میتوانند قرار بگیرند و از آن بهرهمند شوند.
۲. این رحمت گسترده قطع شدنی نیست و استمرار دارد و میشود در همه زمانها شامل انسانها شود.
۳. بهره مندی از این رحمت اختصاص به انسانها ندارد،و موجودات دیگر حتی حیوانات هم امکان دارد مشمول این رحمت گسترده واقع شوند.
۴. بهرهمندی از این رحمت و یا بعضی از مراتب آن احتیاج به زمینه و شرایطی دارد تا که آن زمینهها و شرایط بوسیله خود آن وجود مقدّس و دیگر انسانها لازم است فراهم شود.
۵. آیا بهرهمندی از رحمت متمرکز در وجود وشخصیت رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – مستلزم ایمان آوردن به دین توحیدی و التزام به معارف و احکام آن میباشد؟! در جواب میشود گفت: این رحمت دارای مراتبی است و بعضی از آن مراتب شامل ایمان آورندگان و بعضی دیگر شامل دیگران هم می شود،به طوری که در نکته شماره ۱به آن اشاره شد. طبعاً برای بهرهمندی در سطوح متعالی ایمان به معارف دین توحیدی ضروری است و الاّ محرومیت عظیمی پیش خواهد آمد که هیچ چیزی آن را جبران نخواهد کرد.
۶. آیا برای بهرهمندی از این رحمت واسعه یا مراتب خاصی از آن لازم است انسانهای با علم، اخلاق و شخصیت و بطور کلی با زندگی آن حضرت آشنا شوند؟ جواب این سؤال هم مثل سؤال قبلی است. بهرهمندی از وجود و علم و شخصیت آن حضرت – صلی الله علیه و آله و سلم – در مراتب متعددی امکان پذیر است. و هر مقدار آشنایی با سیرهٔ شریف او بیشتر شود،امکان بهرهبرداری از آن رحمت در مراتب بالاتر فراهم خواهد شد.
۷. رحمت واسعه ناشی از وجود آن حضرت – صلی الله علیه و آله و سلم – می تواند منشأ تحولی گسترده در زندگی انسانها شود و می شود از طریق آشنا کردن انسان ها با شخصیت و سخنان و رفتارهای او، مشکلات زندگی انسانها مثل خشونتها و نابسامانیها و فقرها و جنگها را از بین برد و زندگی توأم با آسایش و امنیت و رفاه و دوستی و محبت در بین انسان ها برقرار کرد.
۸. لازمه داشتن رحمتی که بتواند شامل همه جهانیان در سطح گسترده زمان و مکان شود، علم و قدرت بیانتهاست، طبعاً علم بی انتها و قدرت بی انتها به خداوند عالمیان منتسب می شود! در این صورت چگونه میتواند دارای چنین رحمت بیانتهایی باشد؟!
در جواب می شود گفت: این رحمت بیانتها و علم بیانتها از ناحیه اتصال به خداوند عالم در سطحی بسیار متعالی در وجود رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – جریان مییابد. یعنی در حقیقت این رحمت واسعه، رحمت خداوندی است که به توسط وجود شریف رسول اللّه – صلی الله علیه و آله و سلم – بین عالمیان جریان می یابد.
۹. رحمت وجود رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – در جهات متعددی جریان مییابد مثلاً علمی و فکری و اخلاقی و روابط اجتماعی و تأمین نیازهای زندگی دنیوی و در راهیابی بسوی مقصد حقیقی حیات یعنی زندگی اخروی.
۱۰. مراتبی از این رحمت واسعه در زمان ظهور آن حضرت و بعداً در طول تاریخ تحقق یافته و مراتب برتر و گستردهتر آن با ایجاد زمینه های مناسب و برطرفشدن موانعی در آینده تحقق خواهد یافت.
۱۱. بعضی از مراتب آن رحمت واسعه به صورت آشکار و مستقیم تجلی و ظهور کرده و بعضی دیگر به صورت غیر مستقیم و غیر آشکار به صورتهای مختلفی تحقق یافته است.مثل: انتشار بعضی از فضائل اخلاقی در بین ملل مختلف و توجه به حقوق زنان و کودکان و اسیران جنگی و مثل گسترش علوم مختلف در بین انسانها در جوامع مختلف اعم از جوامع اسلامی و غیر آنها.
۱۲. یکی از زمینههای نشر و تحقق این رحمت در میدانهای جنگ بوده و در نوع رفتار با دشمنان و مخالفان و در رفتار با دشمنان و مخالفان و در رفتار با اسراء بوده است.
۱۳. رحمت وجود رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – بطوری که ذکر شد و اساس این بحث هم بر آن مبتنی است،اختصاص به قومی و ملتی و افراد معینی ندارد و بلکه رحمت واسعه خداوندی است که از ناحیه اراده مقدس او در وجود رسول گرامیش تجلی یافته و شامل همه انسانها می شود، پس همه انسانها در شناختن مجاری آن می توانند نقشی بر عهده بگیرند.
۱۴. بهترین راه ایجاد آسایش و رفاه و امنیت در فضای زندگی حقیقی برای جهانیان آشنا شدن با شخصیت و سیره رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – و معرفی آن برای جهانیان است.
این بحث در مجموع جهات متعدد فراوان دارد، اعم از جهاتی دیگر که ذکر شد و جهاتی دیگر و ما در این نوشته به بحث و بررسی فشردهای در موضوع تجلی این رحمت در جنگها میپردازیم:
رفتارهای رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – در جنگها
اخلاق شریف رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – که مورد تعظیم پروردگار عالمیان قرار گرفته، جلوههای بسیار زیبایی در جنگها داشت.خداوند درمورد اخلاق و شخصیت رسول گرامیش میفرماید:
«وَ إِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ» (قلم آیه ۶۸)
توصیف اخلاق آن حضرت با کلمه «عظیم» طرف خداوند عالم حاکی از عظمت فوق ادراک اخلاق آن حضرت میباشد.
در جای دیگر خداوند می فرماید:
«فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ» (آلعمران، آیه ۱۵۹) یعنی: از ناحیهٔ رحمت خاصّهای از طرف خداوند،نسبت به آنها ملایم و مهربان شدی و اگر سختگیر و خشن بودی آنها از دور تو پراکنده میشدند.
در این آیه اشاره ای شده به لطافت و جاذبه خاص اخلاق رسول الله – صلی الله علیه و آله و سلم – با انسانها و این که این درجه از نرمی و لطافت اخلاق آن بزرگوار از ناحیه رحمت خاصهّای است که از طرف خداوند به او عطا شده، یعنی این نوع مهربانی و لطافت اخلاق یک امر عادی متعارف نیست که در انسانهای خوشاخلاق و بردبار و بزرگوار وجود دارد، بلکه این اخلاق از طرف خداوند عالم و رحمتی اختصاصی و فوق عادی است که به آن حضرت عطا شده است. و این درجه از ملاطفت و مهربانی اختصاص به رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – دارد و آن هم عطای الهی است.
این قسمت از بحث در جهت اثبات آن نکتهای بود که قبلاً ذکر شد و آن اینکه رحمت وجود پیامبر- صلی الله علیه و آله و سلم – وعظمت و وسعت آن از ناحیه نوعی اتصال به خداوند است و در حقیقت همان رحمت واسعه بیانتهای خداوندی است که از وجود شریف رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – و شخصیت و اخلاق و علم او بسوی انسانها جاری میشود.
رفتارهای جنگی آن حضرت را در چند جهت می شود مورد بررسی و تدبر و ارزیابی قرار داد،که مهمترین موارد آنها عبارتند از:
۱. خودداری از اقدام به جنگ در مواجهه با مشکلات عظیم که غالباً حکام و ملت ها در این قبیل از حوادث اقدام به جنگ می کنند.
۲. جلوگیری از شروع جنگ از ناحیه دشمنان با تدابیر مختلف،حتی به خطر انداختن جان و حیات خود و تحمل سختی های طاقتفرسا.
۳. مخالفت از کشته شدن انسانها حتی دشمنان، در حد ممکن.
۴. توصیه ها و سفارش های مؤکد به پیروان خود در پایبندی به اصول اخلاق کریمانه و جوانمردی و بزرگواری.
۵. ممانعت از آسیب رساندن به وسائل زندگی انسانها و از بین بردن آنها؛ بطوری که در جنگهای متداول بین انسانها آسیب زدن به زندگی دشمنان عملی متعارف محسوب می شود.
۶. خوشرفتاری با اسراء وتلاش برای آزادی آنها در اولین فرصتهای معقول.
۷. بخشیدن دشمنان و گناهکاران در وقت تسلط بر آنها،به جز مواردی که بخشیدن دشمن موجب استمرار ظلمها و آدمکشیها از ناحیه آن ها خواهد شد.
۸. حضور در جنگها و اداره حوادث جنگی و مراقبت و نظارت بر رفتارهای مسلمانان و توصیه های لازم به آنها در مراحل مختلف و ارشاد آنها در اجرای قوانین دینی و جلوگیری از رفتارهای خشن و انتقام جوئی که غالباً در جنگها روی می دهد.
آن جنگ افروزان و کسانی که حق حیات در روی زمین را فقط در مورد خود و اقوام و همفکران و مجموعاً اهل یک ملت به رسمیت می شناسند، ارزش ها و فضائل و حتی علم نازل شده از طرف خدای سبحان برای انسانها را در محدودیت و محصوریت های خاصی قرار می دهند.
آن گروه از انسانها در اصل پیرو حقیقی هیچ یک از پیامبران خدا نیستند و فقط از قداست و مقبولیت و محبوبیت یک پیامبر استفاده می کنند، استفاده ای نامشروع و جاهلانه و غیر مجاز. چون همه پیامبران انسانها را بطرف «دین خدا» دعوت کردند و اختلافی هم در اصل با یکدیگر نداشتند و دین خدا یک حقیقت آشکار بیش نیست و هریک از پیامبران صاحب شریعت و کتاب آسمانی بخشی از معارف دین خدا را برای انسانها آوردند تا سرانجام همه آموزشهای دین خدا توسط آخرین پیامبر یعنی حضرت محمد – صلی الله علیه و آله و سلم – و آخرین کتاب آسمانی به انسانها عرضه شد و آموزش داده شد.
مخالفت و دشمنی و جنگ بین پیروان دین خدا و کسانیکه مدعی پیروی از یک پیام آور از طرف خدای سبحان هستند، کاری غیر عاقلانه و نامشروع می باشد اما خواه و ناخواه این دشمنی ها و مخالفت ها در طول تاریخ ظهور و گسترش دین خدا وقوع یافته و اکنون و در زمان ما هم این نوع جنگها و مخالفت ها و دشمنی ها گاهی در بین مدعیان پیروی از پیامبران وقوع می یابد.
در آیه مورد بحث (الاعراف آیه ۱۵۷) در بیان اوصاف شریف رسول اکرم – صلی الله علیه و آله و سلم – مکتوب بودن آن حضرت در تورات و انجیل مورد تذکر قرار گرفته و این تذکر زمینه مساعدی را برای ایمان آوردن اهل کتاب به پیامبر خاتم – صلی الله علیه و آله و سلم – و آخرین کتاب آسمانی فراهم می کند و طبعاً گروهی از آنها طبق سفارشات پیامبران خدا و ذکر اوصاف شریف آن حضرت در کتابهای آسمانی، به او ایمان می آورند، اما گروهی هم به آن سفارشات و کتابهای آسمانی نازل شده برخودشان بی اعتناء شدند، و این گروه همان کسانی بودند که به پیامبران مبعوث شده به خودشان هم بی اعتناء بودند و به دستورات آنها عمل نمی کردند. لذا تذکر این موضوع در آیات متعدد و تکرار آنها، حداقل بهانه آن گروه از اهل کتاب را از دست آنها می گیرد، و یا مجموعاً در اهل کتاب و پیروان حقیقی پیامبران قبلی تمایل به آشنائی با پیامبر خاتم – صلی الله علیه و آله و سلم – و کتاب نازل شده بر او یعنی قرآن مجید را افزایش می دهد.
الیاس کلانتری
۱۴۰۴/۷/۳
پاورقی:
۱- این مقاله در نشریه قرآنی «بینات» شماره ۵۲ تحت عنوان «تجلی رحمت پیامبر – صلی الله علیه و آله و سلم – در جنگها» منتشر شد و بعد به وب سایت «حکمت طریف» بخش آموزه ها – مقاله تجلی قرآن در سیره عترت طاهره – (علیهم السلام) منتقل شد.