کلام ایام تاریخی – ۶۵۶، فضائل ماه رجب و روزها و شب های تاریخی آن
بسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ*
بخش دوم*
فضائل ماه رجب
کلیات:
- نزول رحمت و برکات فراوانی از طرف پروردگار عالمیان در شب ها و روزهای ماه رجب
- تحولات عارض بر زندگی انسانها در زمان ها و مکان های خاص.
- زمان های مناسب برای استجابت دعا
- روزها و شبهای خاص از ماه رجب که رحمت و برکات خدای سبحان در آنها بیشتر از ایام دیگر است.
- ارزش خاص فوق عادی شب و روز بیست و هفتم ماه رجب
- حکمت اصلی مقرر شدن روزه برای پیروان دین خدا و اقوام قبلی
- ملاک اصلی ارزشمندی و کرامت انسانها نزد خداوند
- ارتباط تقوا با موضوع بهشت و اهل بهشت
- تقوا عامل اصلی ورود به بهشت
- بهشتی که وسعت آن به اندازه آسمانها و زمین است
- اوصافی از بهشت و نهرهای جاری در آن در آیات قرآن کریم
- اهل تقوا در بهشت مهمان خدای سبحان خواهند بود
- تناسب نعمت های بهشتی با نوع اعمال انسانها در عالم دنیا
- قصری در بهشت که فقط روزه داران ماه رجب حق ورود به آن را دارند
- پاداش کسانیکه لباسی بر یک مومن بپوشانند
- مقام و منزلتی در بهشت که اختصاص خواهد داشت به کسانیکه در دنیا مبتلا به بیماری بوده اند
از روایاتی که در مقاله قبلی ذکر شد و روایات دیگری برمی آید که ماه رجب فضائل زیادی دارد و اعمال عبادی در آن – بطور کلی – اجر و پاداش فراوانی برای اهل آن عبادات خواهد داشت. یعنی رحمت خاصی در روزها و شبهای این ماه عظیم از طرف پروردگار عالمیان نازل می شود. طبعاً در این ماه مبارک ظرفیت روحی انسانها و عمدتاً اهل ایمان هم برای دریافت مراتب خاص از رحمت خداوند افزایش می یابد. یعنی فضای زندگی انسانها و اهل ایمان در روزها و شبها و ساعات آن، هم در عالم دنیا و هم در فضای عالم ملکوت تغییراتی پیدا می کند و متحول می شود.
در زمینه تحولات فضای زندگی انسانها در زمان ها و مکان های خاص، قبلاً و در بعضی از مقالات، عمدتاً در مقالات مربوط به ماه رجب و ماه شعبان و ماه رمضان، توضیحاتی ذکر کردیم و حاصل و خلاصه آن مطالب این بود که در بعضی از زمان ها و بعضی از مکان ها مثل کنار کعبه مقدسه و مجموعا مسجد الحرام در مکه معظمه و مسجد النبی – صلی الله علیه و آله و سلم – در مدینه منوره و مسجد کوفه و بعضی دیگر از اماکن خاص تأثیر پذیری روح انسان ها برای دریافت رحمت خداوند بیشتر می شود و این تحول روحی آثاری در اخلاق و رفتارهای انسانها دارد که قابل مشاهده است.
این نوع تحولات مبارک در زمانها و شرایط خاص هم برقرار است مثل استجابت دعا در اوقاتی که نمازهای روزانه در آن اوقات خوانده می شود و یا زمان نزول باران و یا در جاهائی که مریضی مورد عنایت و عیادت قرار می گیرد و یا در مجلسی که عقد ازدواج برقرار می شود و زمانی که مجاهدان راه خدا با دشمنان در معرض جنگی قرار می گیرند یعنی مورد حمله دشمنان قرار می گیرند و قطرات خون آنها بر زمین می ریزد و همچنین در ساعاتی از روز که وقت ظهر است و در ساعاتی از شب که ساعت آخر شب است.
ما بحث جدید در این زمینه را باز به فرصت مناسب دیگری موکول می کنیم و مجددا اصل موضوع مورد بحث را یادآور می شویم و آن اینکه در فضای ماه رجب و روزها و شب ها و ساعات خاص آن و بعضی روزها و شبهای معین در آن مثل شب بیست و هفتم این ماه یعنی شب بعثت رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم- به مقام رسالت و نبوت و شب شروع نزول قرآن امواجی عظیم از رحمت و برکات خداوند به فضای زندگی انسانها نازل می شود و لازم است اهل ایمان در آن زمانهای خاص و تمام ساعات و روزها و شب های این ماه عظیم خود را با انجام اعمالی مثل روزه گرفتن و دعا و درخواست از پروردگار عالمیان در معرض جریان آن رحمت و برکات خاص قرار بدهند و از آنها بهره مند شوند.
در روایاتی که در مقاله قبلی ذکر شده به فضائل اصل ماه رجب و نزول مراتب خاص از رحمت و برکات خداوند، اشاراتی شد و موارد دیگری از آنها، ان شاء الله تعالی در ادامه بحث و مباحث بعدی خواهد آمد.
روزه ماه رجب
شاخص ترین و برترین عبادات در ماه رجب، روزه گرفتن در ایام آن است! بطوریکه در احادیث مذکور در مقاله قبلی، این مطلب بطور مکرر و در روایات متعددی مورد تذکر قرار گرفت.
روزه عامل بسیار قدرتمندی است جهت ایجاد «تقوا» در انسان و این عبادت عظیم باشکوه یعنی روزه در اصل برای کسب این دارايی گرانقیمت و افزایش آن برای انسانها معین شده است. بطوریکه خدای سبحان در کتاب آسمانی فرمود:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (البقره آیه ۱۸۳) یعنی: ای کسانیکه ایمان آورده اید، روزه بر شما مقرر [و معین] شد، همچنانکه بر کسانیکه قبل از شما بودند، مقرر شده بود، بلکه شما ملتزم تقوا شوید.
تقوا از فضائل اخلاقی اصلی و عامل برتری انسان نسبت به مخلوقات دیگر و میزان و کثرت آن موجب کرامت بیشتر نسبت به دیگران است در نزد خدای سبحان بطوریکه آن ذات قدوس فرمود:
«إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ» (الحجرات آیه ۱۳) یعنی: گرامی ترین [و ارزشمندترین] شما نزد الله متقی ترین شماست.
تقوا عامل اصلی ورود به بهشت و زندگی کریمانه در آن خواهد بود و عاملی است که در دنیا انسان را به صراط مستقیم هدایت می کند و در آن مسیر او را پیش می برد. در این بخش از مباحث مربوط به روزه ماه رجب و بطور کلی عبادتی به نام روزه تعدادی از آیات کتاب آسمانی را ذکر می کنیم:
۱- «مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ۖ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ۖ أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا ۚ تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا ۖ وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ» (الرعد آیه ۳۵) یعنی: مَثَل بهشتی که به متقین وعده داده شده این است که در آنجا نهرهایی جریان دارد و غذاها و سایه آنجا دائمی است. آن سرانجام کسانی است که تقوا ورزیدند و سرانجام کافران آتش است.
در این آیه کریمه اشاره ای شده است به اینکه بهشت به متقین وعده داده شد و مجددا در آن به ارتباط «تقوا» با بهشت مورد تذکر قرار گرفته است.
۲- مشابه آیه کریمه فوق آیه دیگری است که بخش اول آن با آیه فوق الذکر یکسان است. بطوریکه فرمود:
«مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ۖ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى ۖ وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ ۖ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ» (محمد صلی الله علیه و آله – آیه ۱۵) یعنی: مثل بهشتی که به متقین وعده داده شده آن است که در آنجا نهرهایی جریان دارد از آب زلال که دگرگون نمی شود و نهرهایی از شیر که طعم آن تغییر نمی پذیرد و نهرهایی از شراب [بهشتی] که لذتبخش است برای نوشندگان و نهرهایی از عسل خالص [و پاک] و برای آنهاست در آنجا از همه میوه ها و مغفرتی از پروردگارشان، آیا آن اهل بهشت مثل کسانی هستند که دائماً در آتش جهنم خواهند بود و به آنها نوشانده می شود از آبی جوشان که روده های آنها را پاره پاره کند.
۳- «تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا» (مریم آیه ۶۳) یعنی: آن است بهشتی که به ارث بنده های اهل تقوا خواهیم گذاشت
در این آیه کریمه هم متذکر شده است که متقین از بندگان خدا، وارث بهشت خواهند شد.
۴-«قُلْ أَذَٰلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ۚ كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا – لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ خَالِدِينَ ۚ كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا» (الفرقان آیه ۱۵ و ۱۶) یعنی:بگو آیا آن [عذاب] بهتر است یا بهشتی که به متقین وعده داده شده و پاداش و محل بازگشت برای آنها است . برای آنهاست در آنجا [بهشت] هرچه بخواهند،بطور دائمی وعده ای است درخواست شده بر عهده پروردگار تو
۵- «وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ» (آل عمران آیه ۱۳۳) یعنی: بشتابید بسوی مغفرتی از پروردگارتان و بهشتی که وسعت آن آسمانها و زمین است، آماده شده برای متقین
در این آیه کریمه هم گفته شده است که بهشت برای متقین آماده شده است و خدای سبحان وصفی درباره آن ذکر کرده و انسانها را تشویق فرموده که با سرعت بسوی آن بروند.
۶- «يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَٰنِ وَفْدًا» (مریم آیه ۸۵) یعنی: روزی که وارد می کنیم متقین را بسوی [خدای] رحمان بصورت دسته جمعی.
۷- «إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ» (القلم آیه ۳۴) یعنی: برای متقین نزد پروردگارشان باغهایی پرنعمت است.
آیات دیگری هم در این زمینه یعنی ارتباط تقوا با بهشت در قرآن مجید وجود دارد اما در این نوشتار ما به ذکر اصل موضوع یا ذکر یکی از آیات اکتفاء نکردیم و بلکه چند آیه از قرآن را ذکر کردیم تا زمینه ای فراهم شود جهت اینکه ارتباطهای بین تقوا و اوصاف متقین و اوصاف بهشت را مورد توجه قرار دهیم اگر چه فعلاً بصورت فشرده و اجمالی و در حد اشاره ای و بعداً و در فرصتی مناسب بصورت تفصیلی و مشروح.
در آیات مورد استناد فوق الذکر، موضوعی بسیار لطیف قابل تدبر و توجه دقیق است و آن اینکه چه ارتباطی وجود دارد بین تقوا و اوصاف متقین و بهشت؟ آیا مراد این است که چون متقین در دنیا عمری را در راه اطاعت از پروردگار عالمیان گذرانده اند، یا حتی بخشی قابل توجه از عمر خود را، و پروردگار عالمیان اعمال و عبادات آنها را پسندیده و از آنها راضی شده، لذا آن پاداش عظیم را به آنها عطا خواهد کرد؟ یا ارتباطی بین تقوا و آثار و نتایج آن با بهشت و نعمت های آن وجود دارد، همچنانکه بعضی از اوصاف بهشت در آیات مذکور و آیات دیگر مربوط به بهشت و متقین ذکر شده است؟
قابل تذکر است که نعمت ها و پاداشهای خدای سبحان در زندگی اخروی و در بهشت تناسب ها و ارتباطهائی با صفات و اعمال اهل بهشت خواهد داشت و همچنین عذابها و مجازاتها و یا حداقل در موارد خاصی چنین وضعیتی در آنجا برقرار خواهد بود. بعنوان مثال: اگر کسی در عالم دنیا به شخص فقیری لباسی عطا کرده باشد، از لباس های بسیار زیبای بهشتی به او عطا خواهد شد. یا اگر کسی در عالم دنیا به گرسنه ای و تشنه ای غذا و نوشیدنی بدهد با غذاهای و نوشیدنیهای مخصوص به صورتی بسیار کریمانه و افتخار آمیز از او پذیرایی خواهد شد.
یا بعنوان مثال اهل تقوای در درجات بالاتر به نحوه خاصی که متناسب با میزان ایمان و اعمال صالح آنها است مورد تکریم قرار خواهند گرفت. بطوریکه در شماره قبلی از وجود مبارک رسول خدا – صلی الله علیه و آله و سلم – نقل شد که فرمود:
«إنَّ في الجَنّةِ قَصْرا لا يَدخُلُهُ إلاّ صُوّامُ رَجَبٍ» یعنی در بهشت قصری وجود دارد که وارد آن نمی شوند جز روزه داران ماه رجب. مراد این است که آن قصر اختصاص دارد به روزه داران ماه رجب. یعنی اینکه امکان دارد کسانی بجهت اعمال عبادی دیگر بغیر از روزه ماه رجب وارد بهشت شوند و به زندگی خود در بهشت ادامه دهند، اما آن قصر و فضائل و نعمت های موجود در آن و تکریم خاص اهل آن قصر، اختصاص به روزه داران ماه رجب خواهد داشت.
از امام علی بن الحسین – علیهما السلام – نقل شده است که فرمود:
«من کسا مؤمنا کساه الله من الثیاب الخضرةِ» (۱) یعنی:کسی که مومنی را [با اعطاء لباسی] بپوشاند، خداوند از لباسهای سبز بهشتی به او خواهد پوشاند.
از امام صادق – علیه السلام – نقل شده است که فرمود:
«مَن كسا مؤمنا ثَوْبا مِن عُرْيٍ كَساهُ اللّه ُ مِن إسْتَبْرَقِ الجَنّةِ و مَن كسا مؤمنا ثَوْبا مِن غِنىً لَم يَزَلْ في سِترٍ مِن اللّه ِ ما بَقِيَ مِن الثَّوبِ خِرْقَةٌ» (۲) یعنی: کسی که مومنی را بپوشاند در حالیکه [آن مومن] لباس ندارد، خداوند از لباس های ابریشمی بهشتی به او خواهد پوشاند، و کسی که به مومنی لباسی هدیه کند، در حالیکه آن مومن بی نیاز است، در پوششی از طرف خدا خواهد بود تا زمانی که قطعه ای از آن لباس باقی بماند.
روایتی از امام صادق – علیه السلام – نقل شده است که فرمود:
«إنّ في الجَنّةِ مَنزِلةً لا يَبلُغُها عبدٌ إلاّ بالابْتِلاءِ في جَسدِهِ»(۳) مراد این است که آن منزلت رفیع در بهشت برای کسانی است که در دنیا مریض شده اند و دردها و سختی های آن را تحمل کرده اند و از آن طریق درجه ای از تقوا در آنها حاصل شده است.
حاصل بحث این شد که روزه سبب ایجاد تقوا در انسان و افزایش و تقویت آن می شود و در ماه رمضان این عبادت برای انسانها در سنین تکلیف ضروری و واجب است و اهل ایمان موظف به انجام آن هستند مگر با عذر موجهی مثل :بیماری یا مسافرت و در بعضی دیگر از شرایط مثل اینکه مادری بچه شیر خوار دارد و روزه گرفتن مشکلی برای تغذیه طبیعی کودک ایجاد می کند و امثال آنها.
در غیر ماه رمضان هم روزه گرفتن یک عمل عبادی مستحبی است و در ماه رجب و ماه شعبان و بعضی از ایام در ماههای دیگر سفارش شده است.
اما «تقوا» یک قدرت روحی و یا حالتی در روح انسان است که مانع ارتکاب خلاف دستورات خداوند و باصطلاح «گناه» می شود. یعنی قدرتی بازدارنده از گناه و کارهای خلاف کرامت انسانی. همچنان تقوا محرک انسان برای کارهای خوب و اجرای دستورات خدای سبحان می شود.
از احادیث معلمان آسمانی بر می آید که منظور از تقوا پرهیز از محرمات خداوند است.
ما قبلاً متذکر شدیم که تقوا یک نوع دارائی و قوه روحی انسان است یا یک نوع ملکه نفسانی است و انسان به این قوه و دارائی شدیدا احتیاج دارد. بطوریکه رسیدن به بهشت و ورود در آن و بهره مندی از نعمت های عظیم بی پایان آن متوقف به حصول تقوا و ازدیاد آن در انسان است. بطوریکه در آیات متعددی از قرآن کریم به این موضوع تصریح شده است. و متذکر مواردی از آن آیات در همین نوشتار شدیم.
در زندگی دنیوی هم تقوا نقش اساسی در زندگی کریمانه انسان دارد، بطوریکه صاحبان تقوا از ناحیه آثار و نتایج آن موفق به انجام رفتارهای باشکوه و کرامت های نفسانی می شوند و رفتارهائی از آنها صادر می شود که فواید زیادی برای خود آنها و دیگر انسانها دارد.
تقوا سد محکمی است در مقابل خواسته های زیان آور و هواهای نفسانی برخاسته از هوسهای خسارت آفرین که گاهی در عرض چند لحظه تمام آسایش و امنیت انسان ها را درهم می ریزد و انسان مرتکب کارهایی می شود که یک عمر پشیمانی برای او خواهد داشت.
منشاء خیلی از دعواها و مشاجرات و دشمنی بین انسانها کمبود تقوا است و عامل و سبب ایمنی از آنها هم میزان قابل توجهی از تقواست. به هر حال تقوا سرمایه و دارایی بسیار قیمتی و با ارزش های برتر است. این ملکه نفسانی و این قدرت روحی، بازدارنده قدرتمندی است در مقابل خواسته های برخاسته از هوس های زودگذر و مخرب نظام حیات انسان.
تقوا ارزشمندترین و بهترین ذخیره و دارایی برای انسان است. بطوریکه خدای سبحان در کتاب آسمانی فرمود:
«وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَىٰ وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ» (البقره آیه ۱۹۷) یعنی: و آنچه از کارهای خیر انجام دهید، خدا آن را می داند و اندوخته کنید که بهترین اندوخته ها تقوا است و از من پروا کنید ای صاحبان عقل سالم.
یعنی تقوا حقیقتی است که خدای سبحان آن را بهترین اندوخته و ذخیره معرفی فرموده است. پس طبعاً ارزش و قیمت آن فوق حد ارزیابی و قیمت گذاری است.
روزه ماه رجب در رأس اعمال و عبادات این ماه عظیم شکوهمند قرار دارد، حتی ارزش روزه یک یا چند روز آن، و انسان اگر موفق به روزه این ماه عظیم، حتی یک یا چند روز آن شود با دارایی و اندوخته عظیمی بسوی بهشت خواهد رفت.
پاورقی ها:
۱- اصول کافی، شیخ کلینی، کتاب الایمان و الکفر، باب من کسا مؤمنا، حدیث ۴ (نسخه انتشارات علمیه اسلامیه ج ۳ ص ۲۹۳
۲- همان، حدیث ۵
۳- همان، باب شدة ابتلاء المؤمن، حدیث ۱۴ (علمیه اسلامیه، ج۳ ص۳۵۴)
الیاس کلانتری
۱۴۰۴/۱۰/۱۰