کلام ایام تاریخی – ۶۶۳، ماه شعبان و ایام تاریخی و پرفضیلت آن
*بسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم*
اعیاد شعبانیه، ولادت امام سید الساجدین علی بن الحسین (سلام الله علیه)
کلیات:
- ولادت امام سیدالساجدین علی بن الحسین (سلام الله علیهما)
- زمان خاص و بحرانی شروع دوره امامت حضرت امام زین العابدین (علیه السلام)
- هدایت سفینه نجات دین خدا در طوفان های سنگین و شکننده حوادث
- فعالیت های فرهنگی و آموزشی امام سید الساجدین – علیه السلام – در دوره امامت خود.
- نماز و دعای امام سید الساجدین و زین العابدین – علیه السلام – در حجر اسماعیل
- بعضی از شرایط استجابت دعا در رفتار و کلام امام زین العبادین (علیه السلام )
- مکانهای مناسبتر برای دعا و درخواست از خداوند
- دعا در مسجد الحرام و کنار خانه خدا و در حجر اسماعیل
- زمانهای مناسب برای استجابت دعا
- ذکر حاجت و به زبان آوردن آن در دعا
- توجه امام سید الساجدین – علیه السلام – به شرایط استجابت دعا.
- رفتاری از امام سید الساجدین – علیه السلام – درباره شتری که در راه سفر حج به آن سوار شده بود.
- رعایت حقوق حیوانات در رفتارهای امام سید الساجدین (علیه السلام)
در روز پنجم ماه شعبان ولادت امام سید الساجدین علی بن الحسین -سلام الله علیهما- واقع شده و با این رویداد درهای دیگری از رحمت و برکات پروردگار عالمیان به روی انسان ها بالخصوص پیروان دین خدا باز شده و برکات جدیدی به فضای عالم انسان ها نازل می شود. امام سید الشهداء حضرت حسین -سلام الله علیه- فرموده بود هر فرزند پسری برای او متولد شود اسم او را «علی» خواهد گذاشت لذا آن حضرت هم با برادرش علی بن الحسین مشهور به «علی اکبر» همنام بود. کنیه شریفش ابو محمد و کنیه دیگرش ابوالحسن بود. مادر آن حضرت -طبق نظر شیخ مفید- شاه زنان دختر یزدگرد پادشاه ایران بود و گفته شده اسمش شهربانو بود.
امامت امام سیدالساجدین -علیه السلام- در روز عاشورا و زمان برقراری جنگ بین سپاه حکومت بنی امیه با حضرت سید الشهداء امام حسین -علیه السلام- و عده قلیلی از یاران و همراهان او و در ساعت شهادت آن حضرت شروع شد. سنگینی و عظمت آن حادثه و آن مأموریت فوق حد توصیف است. اما قدرت استقامت و تحمل و صبر شگفت انگیز امام سجاد -علیه السلام- و میزان تقرب او به پروردگار عالمیان و اتصال به قدرت بی پایان او تجلی آشکاری پیدا کرد.
امام -علیه السلام- سفینه نجات دین خدا و امامت آسمانی را در دریاهای طوفانی و بین امواج شکننده هدایت کرد و مانع خاموش شدن مشعل های روشن دین خدا شد. آن حضرت با تحمل مشکلات طاقت فرسا راه های ارتباط با پروردگار عالمیان و استمداد از او و اتصال به قدرت بی پایان او را هموار و به انسان ها نشان داد.
فعالیت های امام -علیه السلام- در دوره امامت خود صرفاً جهت علمی و آموزشی داشت و آموزش های علمی و اخلاقی مورد نیاز انسان ها را عمدتاً بصورت دعاها و ارتباط با پروردگار عالمیان انجام می داد. لذا گنجینه های عرفانی و معرفتی عظیمی در صورت دعاها از آن وجود مبارک قدسی منتشر شد و به اهل معرفت و صاحبان ایمان های خالص عطا شد و به دست آیندگان رسید.
در این مقاله به ذکر و توضیح بعضی از رفتارها و سخنان آن معلم آسمانی می پردازیم:
۱- از طاووس یمانی نقل شده است که گفت:
در شبی -در مسجد الحرام- وارد حجر اسماعیل شدم، ناگهان دیدم علی بن الحسین -علیهما السلام- هم وارد حجر شد و به نماز ایستاد و هر مقدار که خدا می خواست نماز خواند و بعد به سجده رفت و من با خودم گفتم مردی صالح از اهل بیت خیر است به دعای او گوش بدهم، پس شنیدم که در سجده هایش می گفت:
«عُبَيْدُكَ بِفِنَائِكَ مِسْكِينُكَ بِفِنَائِكَ فَقِيرُكَ بِفِنَائِكَ سَائِلُكَ بِفِنَائِك» یعنی: [خدایا] بنده حقیر توبه در خانه ات آمده و مسکین تو به در خانه ات آمد و فقیر تو به در خانه ات آمده و نیازمند و درخواست کننده از تو به در خانه ات آمده.
طاووس می گفت: در هیچ گرفتاری و اندوهی با این عبارات دعا نکردم جز اینکه آن گرفتاری برطرف شد.
در این دعای کوتاه نهایت تذلل در مقابل پروردگار عالمیان و روش درخواست از او و بعضی از شرایط استجابت دعا تجلی یافته و به انسان ها -بطور ضمنی- آموزش داده شده است. هم نحوه دعا کردن و هم مکان مناسب برای نماز و استجابت دعا و هم استفاده از فرصت مناسب برای دعا یعنی دعا کردن بعد از خواندن نماز مورد توجه و تذکر به دیگران قرار گرفته است.
بطور کلی در این رفتار امام سید الساجدین -علیه السلام- چند نکته آموزشی وجود دارد و آن ها عبارتند از:
۱- مکان مناسب برای دعا و درخواست از خداوند
۲- زمان دعا
۳- توجه به شرایط استجابت دعا
۴- کثرت نماز
دعا و درخواست از خدای سبحان اختصاص به مکان های معینی ندارد و در جایگاه های مختلف مثل منزل و محل کار و مساجد و دیگر اماکن انجام می گیرد. اما در اماکن خاصی شرایط استجابت دعا بیشتر فراهم می شود و یکی از اماکن مناسب برای دعا مساجد است.
باز در بین مساجد، بعضی از آن ها برای دعا و ارتباط با خداوند مناسب تر است و در رأس آن مساجد، حَرَم خدای سبحان، یعنی: مسجد الحرام است که خانه خدا در داخل آن قرار دارد و بعضی از نقاط آن مسجد مقدس نسبت به نقاط دیگر آن دارای قداست و عظمت بیشتری است، مثل حجر اسماعیل که دارای قداست خاصی می باشد، و مکان مناسب تری برای اقامه نماز و دعا و ارتباط با خداوند است. و همچنین دعا و ارتباط با خدای سبحان در هر زمانی مطلوب و ممدوح و موردنیاز است، اما بعضی زمان ها برای آماده شدن روح انسان برای دریافت مراتب برتر از رحمت خداوند مناسب تر است مثل اوقات نمازها و زمان نزول باران و زمانی که دشمنان دین خدا به پیروان آن حمله می کنند و آن ها به دفاع از حریم دین خدا بر می خیزند و جنگ شروع می شود و قطرات خون مدافعان دین خدا بر زمین می ریزد و ساعتی از روز که زمان اقامه نماز ظهر است و در مجلس عقد ازدواج و عیادت بیماران و در ثلث آخر شب ها و شب و روز جمعه و اعیاد دیگر دینی و بعد از خواندن نمازها.
امام -علیه السلام- در آن جریان موردبحث بعد از خواندن نمازها و در حال سجده بعد از نمازها، آن دعا را خواند.
امام -علیه السلام- در سجده بعد از نمازهای خود دعا کرد و آن دعا بصورتی انجام گرفت که شخص دیگری که همان راوی جریان است آن را می شنید.
و این عمل و رفتار هم یکی از شرایط استجابت دعاها می باشد و طبق دستورات ارشادی معلمان آسمانی لازم است یا بهتر است انسان در مقام دعا حاجت خود را به زبان آورد مگر اینکه درخواست و دعای او مشتمل بر مطالب سرّی است که او نمی خواهد دیگران از آن مطلع شوند و می خواهد بین خودش و پروردگارش بماند.
در بعضی از روایات آمده است که خدای سبحان می داند آنچه را بنده در مقام دعا از او می خواهد، اما دوست دارد و بنده حوائج خود را ذکر کند و به زبان آورد. از امام صادق -علیه السلام- نقل شده است که فرمود:
«إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَعْلَمُ مَا يُرِيدُ اَلْعَبْدُ إِذَا دَعَاهُ وَ لَكِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ تُبَثَّ إِلَيْهِ اَلْحَوَائِجُ فَإِذَا دَعَوْتَ فَسَمِّ حَاجَتَكَ»(١) یعنی: الله تبارک و تعالی می داند آنچه بنده اراده می کند در دعای خود، اما او دوست دارد حاجت ها به او گفته شود [شرح داده شود]، پس وقتی دعا کردی حاجت خود را نام ببر.
ما قبلاً و در بعضی از مقالات مربوط به ماه رجب و ماه شعبان و ماه مبارک رمضان مطالبی درباره دعا و شرایط استجابت آن عرض کردیم و همچنین در بخش پرسش ها و پاسخ ها هم یک یا چند بار به توضیح این موضوع پرداختیم و در این مقاله فرصت مناسبی برای بحث در این زمینه وجود ندارد و امید داریم در بعضی از مقالات ماه مبارک رمضان وارد بحث تفصیلی مناسبی در این زمینه بشویم.
از رفتار امام -علیه السلام- بطور ضمنی بر می آید که در این عمل خود توجهی بر شرایط دعای حقیقی و استجابت آن داشته از جمله اینکه یکی از شرایط استجابت دعا زمان مناسبی است که بعد از خواندن نمازها برقرار می شود و یکی دیگر دعا در حال سجده است، شرط دیگر الحاح و التماس به خداوند و تذلل برای اوست البته لازم به تذکر است که اصرار و التماس برای دریافت حاجتی از انسان ها رفتار پسندیده ای نیست و خداوند آن را دوست ندارد، اما خدای سبحان اصرار و پافشاری در دعا و درخواست از خود او را دوست دارد و یکی از شرایط استجابت دعا هم همین است.
از امام صادق -علیه السلام- نقل شده است که فرمود:
«إِنَّ اَللَّهَ «عزّوجلّ» كَرِهَ إِلْحَاحَ اَلنَّاسِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ فِي اَلْمَسْأَلَةِ وَ أَحَبَّ ذَلِكَ لِنَفْسِهِ إِنَّ اَللَّهَ -عزوجل- يُحِبُّ أَنْ يُسْأَلَ وَ يُطْلَبَ مَا عِنْدَهُ»(۲)
نکته دیگری در رفتار امام -علیه السلام- قابل تذکر است و آن کثرت اقامه صلاة است یعنی زیاد خواندن نماز. راوی جریان در توصیف رفتار امام -علیه السلام- گفت:
«فَقامَ یُصَلّی فَصَلّی ماشاء الله» یعنی: او برای نماز، پس آن مقدار نماز خواند که خدا خواسته بود.
در این عبارت اشاره شده به کثرت نماز امام سید الساجدین -علیه السلام- در حجر اسماعیل. بطور قطع به یک یا دو نماز گفته نمی شود آن مقدار نماز خواند که خدا می خواست و کلام حکایت از نمازهای زیادی دارد. حال چه امام -علیه السلام- طبق روش معمول همیشگی خود در آن فضای مناسب نمازهای زیادی را خوانده و یا بخاطر فراهم شدن شرایط استجابت دعا و یعنی قصد اصلی او دعا و درخواست حاجتی از پروردگارش بود و به آن منظور مقدار زیادی نماز خوانده و بعد از آن به سجده رفته و دعا کرده.
کثرت نمازهای بنده گان از سفارشات مکرر معلمان آسمانی است و امیرالمؤمنین علی -علیه السلام- در یکی از خطبه ها و وصایای خود به اصحابش می فرمود:
«تـَعـَاهـَدُوا أَمـْرَ الصَّلاةِ وَ حـَافـِظُوا عَلَيْهَا وَاسْتَكْثِرُوا مِنْهَا وَ تَقَرَّبُوا بِهَا فَإِنَّهَا كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً»(۳) یعنی: عهده دار امر نماز [و ملتزم به آن] باشید و محافظت کنید بر آن و آن را زیاد به جای آورید [و با آن به پروردگار عالمیان] تقرب بجویید. به جهت اینکه نماز برای اهل ایمان واجب معین شده است.
۲- یکی از راویان احادیث امام سیدالساجدین – علیه السلام – گفته است:
«حججت مع علي بن الحسين فالتاثت عليه الناقة في سيرها ، فأشار إليها بالقضيب، ثمّ قال: آه لولا القصاص و ردّ يده عنها» (۵) یعنی: با علی بن الحسین – علیهما السلام – حج بجای آوردم. در راه رفتن شتر آن حضرت از رفتن کندی کرد، پس او با چوبی که در دست داشت اشاره ای به شتر کرد سپس فرمود: آه اگر نبود قصاص، پس دستش را از شتر رد کرد [به عقب کشید]
یعنی: امام – علیه السلام – از زدن یک ضربه خفیف به شتر جهت حرکت خودداری کرد. عجیب است از مهربانی و رأفت او به یک شتر و رعایت حقوق حیوانات و رأفت به آنها.
در دست گرفتن قطعه چوبی که با حرکت دادن آن یک اشاره به آن با ضربه خفیفی جهت حرکت یا ایستادن یا تغییر مسیر حرکت یک امر عادی است و متداول بین انسانها. اما آن بزرگوار یک عمل خفیف عادی هم درباره آن شتر خودداری فرمود.
نکته دیگر اینکه امام – علیه السلام – در حکمت آن رفتار یادی از قصاص خدای سبحان درباره آن رفتار کرد و آن را به زبان آورد، بطوریکه همسفر او هم متوجه آن رفتار شد. امام – علیه السلام – به انصراف خود از زدن یک ضربه خفیف به شتر که امری است عادی و متداول بین انسانها، اکتفاء نکرد، بلکه در کنار آن رفتار ظاهراً عادی و خفیف به آموزش اقدام فرمود! چه برای همسفر خود و چه برای دیگران و آینده گان.
اگر این رفتار با رفتارهای عادی انسانها در روابط خود با دیگران مقایسه شود چه رفتار با انسانها و چه حتی رفتار با حیوانات جلوه های بیشتری از عظمت اخلاقی اولیاء خاص خداوند آشکار می شود و آموزشی برای انسانها درباره عدالت و خودداری حتی از ظلم اندک به انسانها و حیوانات به جریان می افتد و مورد توجه قرار می گیرد و انسانها از ظلم حتی اندک به دیگران خودداری می کنند.
نکته دیگر اینکه امام – علیه السلام – با آن رفتار شکوهمند خود به انسانها متذکر شد که به اعمال آنها حتی اگر خیلی خفیف و غیر قابل اعتناء باشد، آثار و نتایجی در عالم آخرت و حتی در عالم دنیا هم خواهد داشت. چون امام – علیه السلام – صرفاً به گفتن کلمه «قصاص» اکتفاء نفرمود و آن را به عالم آخرت اختصاص نداد.
این رفتار امام – علیه السلام – مثل همه رفتارهای او از آثار و نتایج ذکر الله دائمی آن بزرگوار است. ذکر الله در وقت انجام یک عمل که مبادا گناهی یا فعل مکروهی، حتی خیلی سبک و کوچک از انسان صادر شود، اگر چه آن عمل بین انسانها متداول و رایج باشد و در عرف انسانهای عادی عمل و رفتار گناه آمیز و مکروهی هم تلقی نشود.
۳- امام سید الساجدین – علیه السلام – در دعائی که به دعای ابوحمزه مشهور شده – در اوائل این دعا خطاب به پروردگار عالمیان عرض می کند:
«وَ الاِسْتِعَانَةَ بِفَضْلِكَ لِمَنْ أَمَّلَكَ مُبَاحَةً وَ أَبْوَابَ الدُّعَاءِ إِلَيْكَ لِلصَّارِخِينَ مَفْتُوحَةً» (۶) یعنی: استعانت از فضل تو برای کسانیکه امیدوار به تو هستند و آرزوی [رسیدن به آن] را دارند مباح [و فراهم] است. و درهای دعا بسوی تو برای استغاثه کنندگان و فریاد خواهان باز است.
امام – علیه السلام – در این بخش از آن دعا به دو مورد از شرایط استجابت دعا اشاره ای فرموده و به انسانها یاد می دهد که در حال دعا چه حالت روحی لازم است داشته باشند. یعنی دعای حقیقی که قطعاً هم مستجاب می شود شرایطی دارد، از جمله امیدواری به استجابت و آرزومندی جهت رسیدن به خواسته خود از ناحیه الطاف خدای سبحان.
ما قبلاً و در بعضی از مقالات متذکر این موضوع شدیم که استجابت دعا ارتباطی به فضل و کَرَم و دارائی و رحمت خدای سبحان دارد و ارتباطی هم به وضعیت روحی دعاکننده. و در جریان دعا و استجابت آن ظرفیت روحی بنده هم نسبت به دریافت رحمت خداوند دخالت دارد و موثر می باشد. در حقیقت عدم استجابت دعا عمدتاً به حالات روحی دعا کننده و نوع رفتار او در دعا ارتباط دارد. توضیح اینکه استجابت دعا وعده خداوند است و وعد خداوند تخلف ناپذیر است، پس اگر دعای بنده ای مستجاب نمی شود، این عدم استجابت به عمل و رفتار آن بنده ارتباط دارد، یعنی دعای او یا دعای حقیقی نیست شرایط دعای حقیقی را ندارد که در این صورت او در حقیقت دعا نکرد است و رفتار او فقط شبیه دعا بوده است. و یا اینکه خدای سبحان جهت حکمتی از استجابت دعای او خودداری می کند و این نوع عدم استجابت و یا تأخیر او در استجابت لطفی از طرف خداوند است جهت اینک گناهان بنده دعاکننده پاک شود و از بین برود.
توضیح بیشتر اینکه بعضی از گناهان سبب حبس دعا می شود. بطوریکه در دعای مشهور کمیل صراحتاً ذکر شده است:
«اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَحْبِسُ الدُّعَاءَ» (۷) یعنی: خدایا مورد غفران قرار بده برای من گناهانی را که دعا را حبس می کند. یعنی می شود گفت: اثر این نوع دعا و نرسیدن به خواسته اصلی و اولیه بنده از آثار و نتایج و فواید آن است و به نفع بنده دعاکننده و در این صورت بنده سود بیشتری دریافت می کند چون پاک شدن آثار گناهان در دنیا و معاف شدن از مجازات گناهان منافع عظیمی برای بنده ها دارد و گاهی مطلوبیت آن از ارزش و بهای خواسته اولیه بنده بیشتر است.
نکته دیگر اینکه گاهی دعای بنده مستجاب می شود، اما دریافت خواسته او از پروردگارش به تأخیر می افتد و این تأخیر سبب رسیدن به سود بیشتری می شود. بطوریکه امیرالمومنین علی – علیه السلام – متذکر آن شده و فرموده است:
«فَلَا [يُقْنِطَنَّكَ] يُقَنِّطَنَّكَ إِبْطَاءُ إِجَابَتِهِ، فَإِنَّ الْعَطِيَّةَ عَلَى قَدْرِ النِّيَّةِ؛ وَ رُبَّمَا أُخِّرَتْ عَنْكَ الْإِجَابَةُ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَعْظَمَ لِأَجْرِ السَّائِلِ وَ أَجْزَلَ لِعَطَاءِ الْآمِلِ» (۸) یعنی: پس تأخیر در اجابت [دعا] از طرف خداوند، تو را ناامید نکند زیرا عطای او متناسب با نیت [بنده] است. و ای بسا [و گاهی] اجابت دعا جهت زیاد شدن اجر سائل [دعاکننده] و فراوانی پاداش آرزومند به تأخیر می افتد.
در این کلام شریف بطور ضمنی اشاره ای شده است به اینکه گاهی لازم است انسان برای دریافت خواسته ای از طرف خداوند چند بار دعا کند، یعنی دعای خود را مکرر کند تا خواسته خود را دریافت کند و در این صورت نیت او در دعا افزایش می یابد و تقویت می شود.
ما قبلاً و در بعضی از مقالات این کلام شریف از امام امیرالمومنین علی – علیه السلام – را مورد توضیح و شرح قرار دادیم و احتمالاً در مقالات بعدی و در ماه مبارک رمضان توضیحات بیشتری درباره آن ذکر شود.
در بقیه کلام امام سید الساجدین – علیه السلام – به یکی دیگر از شرایط استجابت دعا اشاره ای شده و آن اینکه عرض کرد:
«وَ أَبْوَابَ الدُّعَاءِ إِلَيْكَ لِلصَّارِخِينَ مَفْتُوحَةً» و از این بخش از کلام شریف و دعاء امام – علیه السلام – هم بر می آید که بنده در مقام دعا لازم است به پروردگارش استغاثه کند، مثل کسی که در نوعی گرفتاری قرار گرفته و از دیگران تقاضای کمک می کند و درخواست کمک او از دیگران با حالتی شبیه به فریاد همراه است.
باز امیدواریم که در مقالات بعدی و بلکه مقالات مربوط به ماه مبارک رمضان توضیحات دیگری درباره این بخش از کلام امام – علیه السلام – بیان کنیم. ان شاء الله تعالی.
الیاس کلانتری
۱۴۰۴/۱۱/۱۸
پاورقی ها:
۱- اصول کافی، شیخ کلینی، کتاب الدعاء، باب تسمیة الحاجة فی الدعاء حدیث۱ (دوره چهار جلدی مترجم ج۴ ص۲۲۵ انتشارات علمیه اسلامیه)
۲- همان، باب الالحاح فی الدعاء و التلبّث، حدیث ۳ (ج۴ ص۲۲۴)
۳- نهج البلاغه، خطبه۱۹۹
۵- ارشاد، شیخ مفید، انتشارات علمیه اسلامیه، ج ۲، ص ۱۴۴
۶- دعای ابوحمزه ثمالی که در سحرهای ماه رمضان خوانده می شود.
۷- دعای کمیل
۸- نهج البلاغه، بخش نامه ها، شماره – ۳۱