کلام ایام تاریخی – ٦٦٨، ماه خدای سبحان و ضیافت ملکوتی برای انسان ها
*بخش سوم*
*بسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم*
در مقاله قبلی نحوه بیان موضوع «صیام» یعنی: روزه در قرآن کریم موردبحث قرار گرفت و جهت توضیحی درباره آن و به طور کلی نحوه بیان موضوعات در قرآن به کلامی از امیرالؤمنین علی -علیه السلام- استنادی بعمل آمد. خطبه مورد استناد در کتاب شریف «نهج البلاغه» و با شماره-۱۹۳، در بخش خطبه ها قرار دارد و به «خطبه متقین» مشهور است. در ادامه آن بحث به بیان مطالب دیگری در این زمینه می پردازیم و آیه کریمه موردبحث را مجدداً ذکر می کنیم با دو آیه بعدی. خدای سبحان فرمود:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ – أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ – شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» (البقره آیات ۱۸۳تا۱۸۵) یعنی: ای کسانی که ایمان آورده اید، روزه بر شما مقرر [و واجب] شد، همچنان که بر کسانی که قبل از شما بودند، مقرر شده بود، باشد که پرهیزکاری کنید. این [عبادت] در روزهای معینی [بر شما] مقرر شده است، اما اگر کسی از شما مریض بود یا در حال سفر تعدادی از روزهای دیگر را [روزه بگیرد] و بر کسانی که طاقت [بر روزه گرفتن] ندارند، کفاره ای معین شده به اندازه طعامی برای یک مسکین. پس کسی که با میل و رغبت کار خیری را انجام دهد. برای او بهتر خواهد بود و اگر شما روزه بگیرید برای شما بهتر خواهد بود اگر می دانستید. ماه رمضان همان است که قرآن در آن نازل شد برای هدایت انسان ها. آن دارای نشانه هایی آشکار از هدایت و عامل تشخیص حق از باطل است. پس هرکس از شما در این ماه [در محل زندگی خود] حضور داشت باید [در آن] روزه بگیرد و کسی که مریض یا در حال سفر بود باید [به شماره آن روزها] تعدادی از روزهای دیگر روزه بگیرد. خدا برای شما آسانی [و آسایش] اراده می کند و اراده سختی [و سنگینی] نمی کند. و برای این که شماره مقرر را تکمیل کنید و این که خدا را تکبیر نمایید برای این که شما را هدایت کرد و باشد که شکر بعمل آورید.
در این بخش از این نوشتار به بعضی از نکات تفسیری آیات کریمه موردبحث اشاره ای می کنیم:
یکم: بین روزه ماه رمضان و وجوب آن با رویداد بسیار مبارک و مهم نزول قرآن ارتباطی وجود دارد و لازم است این ارتباط مورد توجه دقیقی قرار بگیرد.
دوم: قابل توجه است که زمان معین شده برای عبادت موردبحث یعنی روزه در آیه اول -از این سه آیه- ذکر نشد و بلکه اصل موضوع وجوب آن و اشتراک آن بین اقوام و ملت های قبلی در آن ذکر شده و بعد از آن احکامی درباره آن گفته شده و درآیه سوم به زمان برگزاری این عبادت اشاره ای شده است که همان ماه رمضان است. یعنی این که مطلب به این صورت گفته نشده که روزه ماه رمضان بر شما واجب و مقرر شد. بلکه به ذکر اصل این عبادت و مشترک بودن آن بین ملل قبلی و فایده و نتیجه و آثار آن – که همان حصول «تقوا» می باشد -اشاره ای شده و اما زمان تحقق این عمل عبادی با فاصله ای و در آیه سوم ذکر شده است.
سوم: در آیه کریمه مورد نظر هم موضوع نزول قرآن در ماه رمضان ابتدا ذکر شده و بعد از آن اشاره ای شده به اوصافی از قرآن و بعد از آن احکامی از روزه بیان شده است.
قابل توجه است که اسلوب بیان مطالب در قرآن کریم و روش به کار رفته در آن روش خاص منحصر به آن است و روش بیان مطالب دانشمندان در گفته ها و نوشته ها و دروس آن ها، با روش اختصاصی به کار رفته در قرآن تفاوت های زیادی دارد.
بطور کلی روش به کار رفته در قرآن کریم در بیان مطالب اختصاص به این کتاب آسمانی دارد و هیچ مشابهی در بین کتاب های دیگر حتی کتاب های آسمانی برای آن وجود ندارد. چون به کار بردن این روش احتیاج به علم نامحدود دارد و علم نامحدود هم فقط علم خداوند است و البته حضرات معلمان آسمانی و در رأس آن ها وجود مبارک رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- نوعی اتصال به آن علم را دارند.
در زمینه روش اختصاصی به کار رفته در قرآن مجید که یکی از «وجوه اعجاز قرآن» است قبلاً و در بعضی از مقالات مطالبی نوشته شد و اکنون مجال ورود در آن بحث و در این مقالات وجود ندارد. علاقه مندان می توانند به کتاب «روش اختصاصی قرآن» مراجعه نمایند.(۱)
چهارم: اینکه عرض کردیم این روش موردنظر، روش اختصاصی به کار رفته در قرآن کریم است، جهت اشاره ای بود به وجه اصلی اعجاز قرآن کریم یا یکی از وجوه اصلی آن، و این که بطور ضمنی اشاره ای باشد برای موضوع نامحدود بودن معارف و معانی قرآن و اما این که دانشمندان قرآن شناس می توانند از آن روش اختصاصی بهره های علمی زیادی ببرند و در گفته ها و نوشته های خود آن روش را در حد امکان مورد توجه عالمانه و محققانه قرار دهند، مطلبی است که احتیاج به بحثی محققانه و کارشناسانه دارد. بعضی از دانشمندان قرآن شناس در آثار خود به جهاتی از آن توجه نموده اند و از این جهت معانی عمیق خاصی از بعضی آیات بدست آورده اند. امیدواریم فرصت مناسبی حاصل شود تا این موضوع را بصورت دقیق و عمیقی مورد بررسی قرار دهیم، علاوه بر آنچه در کتاب «روش اختصاصی قرآن» موردبحث قرار گرفته است.
پنجم: در آیات کریمه موردبحث دو موضوع اصلی و محوری موردنظر می باشد و آن دو عبارتند از
۱- روزه و بعضی از احکام آن.
۲- نزول قرآن و بعضی از اوصاف آن.
علاوه بر این دو موضوع ظاهری و اصلی، معانی دیگری هم بطور ضمنی در این آیات قرار دارد، از جمله ایجاد توجه به اسلوب خاص به کار رفته در آیات قرآن در بیان مطالب و بهره برداری از روابط فنی بین آیات. لذا می توانیم آن ها را نکات فرعی تفسیری درباره آیات مورد بحث به حساب آوریم با شماره های جدید و اهم آن ها عبارتند از موارد ذیل:
ششم: تذکر فواید و آثار یک عبادت و تکلیف در میزان تأثیر آن در بنده گان و نوع عمل اهل ایمان به آن تکلیف. لذا در آیه اول و بعد از بیان اصل تکلیف اشاره ای به حکمت و فواید آن شده که عبارت است از حصول «تقوا» و ازدیاد آن.
هفتم: حکم عبادی موردبحث یعنی وجوب روزه در سوره ای از قرآن کریم ذکر شده که توجه خاصی در آن سوره نسبت به «تقوا» و «متقین» در آن وجود دارد و از این لحاظ این سوره یعنی سوره بقره موقعیت ممتاز خاصی بین سوره های قرآن دارد.
در این بخش از این نوشتار یک قطعه از مقاله ای را از بخش «حفظ قرآن» ذکر می کنیم تا مطلب موردنظر بصورت کامل و مستدل بیان شود.
توجهی به روابط آیات
سوره بقره با این آیات شروع شده است:
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ-الم-ذَلِکَ الْکِتَابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدًى لِلْمُتَّقِینَ…» در مورد حروف مقطعه بعضی از سوره ها به خواست خداوند بعداً بحث خواهیم کرد.
اما از آیه دوم این سوره ـ بر طبق آنچه در مقالات قبلی گفته شد ـ بر می آید که یکی از محورهای مباحث این سوره موضوع «متقین» است، پس باید «تقوا» و «متقین» دراین سوره موقعیت خاصی داشته باشند، با این فرض،آیات سوره را مورد دقت و بررسی و تدبر قرار می دهیم.
از توجه به آیات سوره و بررسی آنها روشن می شود که تقوا یکی از موضوعات اساسی این سوره است به طوری که ۳۶ بار با مشتقّاتش در آیات ذکر شده است.به عنوان نمونه به ذکر چند مورد از آنهامی پردازیم.
۱. «فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ…»(آیه ۲۴)
۲.«وَاتَّقُوا یَوْمًا لا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئًا…»(آیه ۴۸ و ۱۲۳)
۳. «…وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»(آیه ۱۸۹)
۴. «…وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ»(آیه ۱۹۴)
۵.«…وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ»(آیه ۱۹۶)
۶.«…وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ»(آیه ۲۰۳)
۷.«…وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ»(آیه ۲۲۳)
۸.«…وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ»(آیه ۲۳۱)
۹.«…وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ»(آیه ۲۳۳)
۱۰.«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا…»(آیه ۲۷۸)
۱۱.«وَاتَّقُوا یَوْمًا تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَى اللَّهِ…»(آیه ۲۸۱)
۱۲.«…وَاتَّقُوا اللَّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ»(آیه ۲۸۲)
قابل توجه است که عبارت «وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا» که چند بار در آیات این سوره آمده ـ مثال های ۴ تا ۹ ـ اختصاص به این سوره دارد و در هیچ سوره دیگر قرآن به کار نرفته است.
نکته دیگر اینکه اوصاف مذکور در آیات اول این سوره، در سوره لقمان در همان آیات اول در مورد «محسنین» ذکر شده است ـ با اندکی تفاوت ـ آیات اول هر دو سوره را در نظر می گیریم:
سوره بقره:«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم.الم- ذَلِکَ الْکِتَابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدًى لِلْمُتَّقِینَ – الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ – وَالَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَبِالآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ – أُولَئِکَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».(سوره بقره، آیات ۱ تا ۵)
سوره لقمان:«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم. الم – تِلْکَ آیَاتُ الْکِتَابِ الْحَکِیمِ – هُدًى وَرَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ – الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ – أُولَئِکَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».(سوره لقمان، آیات ۱ تا ۵)
در این دو دسته از آیات چند مورد مشترک و چند تفاوت وجود دارد.موارد مشترک عبارتند از:
۱.حروف مقطعه (الم)
۲. موضوع کتاب آسمانی (ذَلِکَ الْکِتَابُ ـ تِلْکَ آیَاتُ الْکِتَابِ الْحَکِیمِ)
۳.هدایت و رحمت بودن قرآن (هُدًى لِلْمُتَّقِینَ ـ هُدًى وَرَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ)
۴.اقامه نماز
۵. زکات دادن
۶.یقین مستمر به آخرت
۷.مشمول هدایت خاص پروردگار عالم بودنِ متقین و محسنین
۸.فلاح هر دو گروه
اما موارد تفاوت عبارتند از:
۱.وصف کتاب که در سوره بقره با عبارت: «لا رَیْبَ فِیهِ» ذکر شده و در سوره لقمان با کلمه:«حکیم» توصیف شده است.
۲.در سوره لقمان موضوع «زکات» ذکر شده، اما در سوره بقره اشاره ای شده که مال موجود در اختیار متقین رزق خداوند است و آنها از رزق خداوند انفاق می کنند.
۳.درسوره بقره موضوع ایمان به غیب در اول آیه سوم آمده و بعد از آن موضوع اقامه نماز و انفاق ذکر شده،اما در سوره لقمان اول اعمال محسنین ذکر شده و در آخر آیه،اشاره ای به موضوع یقین به آخرت آمده است.
۴.در سوره بقره در توصیف، متقین ایمان به کتاب های آسمانی، یعنی قرآن مجید و کتاب های قبلی ذکر شده، اما در سوره لقمان فقط موضوع ایمان به آخرت ـ ایمان یقینی مستمر ـ ذکر شده است.
می توان گفت:متقین مذکور در آیات سوره بقره همان محسنین مذکور در آیات سوره لقمان هستند، یعنی اوصاف مذکور در هر دو سوره در مورد یک گروه از انسان ها مصداق پیدا می کند و به تناسب موقعیت هر سوره،اوصاف مشترک و متفاوت آنها ذکر شده است.
اما از جهت دیگر می توان گفت: آنچه موجب تقوا در انسان ها می شود،در سوره بقره و آنچه موجب احسان می شود در سوره لقمان مورد توجه قرار گرفته است،و اگر چه ممکن است مصادیق هر دو دسته از اوصاف یک گروه از انسان ها باشند؛اما تقوا و احسان دو وصف مختلف است.(۲)
هشتم: روزه گرفتن در زمان یک ماه از سال نسبت به بعضی از اعمال عبادی دیگر گاهی برای عده ای از انسان ها با مقداری مشکل همراه است، بالخصوص در روزهای گرم و طولانی تابستان. همچنان که عبادت دیگری به نام «جهاد» از نوع جنگ یا مشکلاتی همراه است. لذا لازم است زمینه علمی و اخلاقی و عقیدتی عمل به این دو عبادت و بعضی از عبادات دیگر مشابه این دو، در پیروان دین توحیدی ایجاد شود.
این زمینه سازی در نحوه انتشار معارف دینی و جریان نزول آیات قرآن مجید و روش آموزش های رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- کاملاً رعایت شده است.
لذا در ترتیب نزول آیات قرآن ابتداءً آیات مربوط به عقاید دینی و بعد از آن آیات اخلاقی قرار دارد و بعد از آن ها آیات مربوط به احکام و تکالیف دینی و لازم است در آموزش انسان ها این ترتیب رعایت شود.
اما این مشکل که به نظر می رسد در بعضی از اعمال عبادی هست مثل روزه با آموزش های عقیدتی و اخلاقی برطرف می شود و آن عبادت با یک لذت معنوی همراه می گردد. بطوری که عده زیادی از اهل ایمان از ماه ها قبل انتظار رسیدن ماه مبارک رمضان را می کشند و از نزدیک شدن به آن لذت خاصی احساس می کنند و در دو ماه رجب و شعبان تعدادی از روزها را روزه می گیرند و وقتی ماه رمضان به پایان می رسد احساس نوعی حزن دارند.
الیاس کلانتری
پاورقی:
۱- روش اختصاصی قرآن، اسم جلد سوم از «سلسله مباحث قرآن شناسی» تألیف نویسنده این مقالات است.
۲- وبسایت حکمت طریف، بخش حفظ قرآن، مقاله-۱۸