کلام ایام تاریخی – ٦۷۲، ماه خدای سبحان و ضیافت ملکوتی برای انسان ها
*بخش هفتم*
*بسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم*
در شماره قبلی از این سلسله مقالات متذکر نکاتی درباره آیات کریمه مربوط به ماه رمضان و عبادت خاص معین شده در آن یعنی «صیام» و موضوع نزول قرآن کریم در این ماه و «شب عظیم قدر» شدیم. در این نوشتار نکات دیگری را به دنبال نکات قبلی ذکر می کنیم. قابل تذکر است که بعضی از این مباحث و مطالب به منزله پاسخ هایی برای بعضی از سؤالات مذکور در شماره قبلی خواهد بود.
نهم: مطالب مذکور در آیات کریمه -به طوری که قبلاً مورد اشاره قرار گرفت- به نحو خاصی مورد تنظیم و ترکیب قرار گرفته است و این روش در بیان مطالب در قرآن کریم اختصاصی و منحصر می باشد و در اصل احتیاج به علم نامحدود خدای سبحان در این زمینه وجود دارد.
توضیح اینکه: لازمه پدید آمدن چنین کتابی به کار بسته شدن «علم نامحدود» است و چنین علمی طبعاً در انسان ها وجود ندارد، حتی اگر علوم همه انسان ها روی هم جمع شود، و همه دانشمندان با همدیگر همکاری کنند.
ما قبلاً در این زمینه مطالبی را در بعضی از مقالات نوشتیم و برای اثبات این ادعا که در اصل در کلام خدا ذکر شده مطالب مستدلی ذکر کردیم و این مطلب را با استدلال های قرآنی و عقلی ثابت نمودیم.(۱)
این موضوع که مربوط می شود به یکی از وجوه اعجاز قرآن و آن عبارت است از موضوع «عدم اختلاف در قرآن» ابتداءً در یکی از آیات کتاب آسمانی مورد استدلال قرار گرفته است. به طوری که فرمود:
«أَفَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ کَانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافًا کَثِیرًا» (النساء آیه۸۲) یعنی: آیا در قرآن تدبر نمی کنند که اگر آن از طرف غیر الله بود، حتماً در آن اختلاف زیادی می یافتند.
مراد این است که برای هیچ انسانی امکان پذیر نخواهد بود که کتابی پدید آورد که هیچگونه اختلافی در آن با تمام سخنان دوره عمر او پیدا نشود. چون لازمه عدم اختلاف در سخنان یک انسان این است که او بتواند وقتی مطلبی را می گوید، تمامی سخنان طول عمر خود را حتی سخنانی را که در آینده خواهد گفت، یکجا در ذهن خود حاضر کند و مطلبی را که می گوید، با تمام آن سخنان هماهنگ و متناسب باشد و اختلافی بین تمام آن سخنان پیدا نشود! و صدور چنین کتابی فقط از علم نامحدود خدای سبحان امکان پذیر است.
بحث تفصیلی در این زمینه و در این نوشتار مناسبتی ندارد چون هم قبلاً در این زمینه این نوع بحث به عمل آمده و هم اینکه موضوع ارتباط مستقیمی با موضوع مورد بحث در این مقالات ندارد و فقط به عنوان ذکر نمونه ای در قرآن کریم به آن اشاره ای شد و در این نوشتار به بیانی اجمالی درباره این موضوع اکتفاء می کنیم آن هم در ارتباط موضوع با روش اختصاصی به کار رفته در قرآن کریم و عمدتاً در حد طرح اصل موضوع و توضیح بعضی از جهات آن و مراد اصلی از طرح آن ایجاد توجه بیشتر به روش بیان مطالب در روش به کار رفته در قرآن کریم است.
دهم: مجدداً متذکر می شویم که در آیات کریمه مورد بحث چند مطلب اصلی مورد توجه و آموزش قرار گرفته است و آن ها عمدتاً عبارتند از:
۱- حکم و فرمان خدای سبحان به اهل ایمان درباره عبادتی به نام «صیام» یعنی روزه
۲- وجوب آن عبادت عظیم برای اهل ایمان
۳- اشتراک آن عبادت در بین ملل و امت های گذشته و پیروان قرآن کریم
۴- حکمت انجام این عبادت و فایده و نتیجه اصلی آن که حصول «تقوا» است.
۵- معافیت افراد مریض و مسافر از انجام این عبادت در ایام معین شده برای آن
۶- معافیت افرادی از اهل ایمان که طاقت گرفتن روزه در آن ها نیست.
۷- جبران کمبودی که ناشی از عدم توفیق برای این عبادت می باشد با عبادت دیگر یعنی اطعام افراد مسکین
۸- آثار و نتایج به جای آوردن عبادات از روی میل و رغبت و علاقه و اشتیاق
۹- استفاده از روحیه تمایل به خیرات و دارایی ها و فواید و منافع در انسان ها در امر آموزش و عمل به دستورات و فرمان ها و احکام تکلیفی
۱۱- موضوع نزول قرآن در ماهی که این عبادت یعنی روزه در آن ماه معین و واجب شده است.
۱۲- ذکر وصفی از قرآن کریم که متضمن هدایت انسان ها هست.
۱۳- اراده مستمر ایجاد آسایش در انسان ها از طرف خداوند.
۱۴- معافیت اهل ایمان از سختی ها و مشقت ها در جهت انجام احکام تکلیفی و فرمان های خداوند.
۱۵- تکبیر خداوند برای انسان ها
۱۶- شکر برای پروردگار عالمیان جهت هدایت انسان ها
یازدهم: علاوه بر آنچه ذکر شد، نکات دیگری از آیات کریمه لازم است مورد توجه قرار بگیرد که بعضی از آن ها فرعی بر مطالب اصلی فوق الذکر محسوب می شود و بعضی دیگر به روش اختصاصی بیان مطالب در قرآن کریم ارتباط دارد و بعضی دیگر از نوع معانی ملحوظ در روابط فنی بین آیات قرآن می باشد. این موارد را هم به دنبال شماره های قبلی می آوریم.
۱۷- آیات کریمه موردبحث در یکی از سوره های مدنی قرار دارد یعنی: سوره بقره، و زمانی نازل شده است که تا آن زمان به طور تقریبی حدود دو سوم آیات قرآن کریم نازل شده بود. به طور ضمنی از این جهت موضوع بر می آید که این حکم تکلیفی در دوره بعد از هجرت برای اهل ایمان نازل شده است. البته این جریان اختصاصی به موضوع روزه ندارد و بلکه در بین احکام تکلیفی تقریباً عمومیت دارد. به طوری که از بررسی حتی اجمالی سوره های قرآن و موضوعات آن ها روشن می شود که اغلب آیات و سوره های مربوط به احکام تکلیفی و عبادات در دوره بعد از هجرت وجود مبارک رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- و در مدینه نازل شده است.
یعنی آیات قرآن درباره عقاید دینی و اخلاق ابتداءً و در دوره قبل از هجرت و دوره اقامت رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- در مکه نازل شده و آیات مشتمل بر احکام تکلیفی و اعمال عبادی بعد از آن ها و در دوره بعد از هجرت و زمان اقامت آن حضرت در مدینه نازل شده است.
طبعاً ترتیب نزول آیات قرآن کریم و رعایت زمان مناسب برای نزول آن ها دارای حکمتی است که بعضی از جهات آن در اثر تدّبر و بررسی روشن می شود و بعضی دیگر در حد قدرت فهم و درک صاحبان علم لدنّی یعنی معلمان آسمانی -علیهم السلام- می باشد. ترتیب آموزش های دین خدا و زمان مناسب بر آن ها و تأثیر مطلوب آن ها در انسان ها و میزان تأثیر لازم، به عوامل متعددی ارتباط می یابد و احتیاج به زمینه های مناسبی در انسان ها دارد. علت اصلی تأثیرات فوق عادی آموزش های دین خدا در روش آموزشی پیامبر خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- و سایر معلمان آسمانی -علیهم السلام- در انسان های تحت تعلیم هم، رعایت همان روش فوق عادی می باشد و می شود آن را «روش آموزش الهی» نامید در مقابل «روش آموزش بشری» که از علم و تجربه و تصورات و توهمات انسان ها و مجموعاً علم آمیخته به جهل انسان ها حاصل می شود.
موضوع میزان تأثیر آموزش ها در انسان ها در سطوح مختلف استعدادی و در سنین و مراحل مختلف عمر آن ها مثل دوره کودکی و نوجوانی و جوانی و در سنین بالاتر، خصوصاً بعد از حدود چهل سالگی، موضوع بسیار مهمی است و یک موضوع محوری اصلی در امر آموزش است و عدم رعایت بعضی از جهات اساسی آن سبب خسران ها و بی اثر شدن یا کم اثر شدن آموزش ها می شود. حتی گاهی سبب نتایج نامطلوب از جمله مقاومت جاهلانه و مخالفت با آموزش ها در عده ای از انسان ها می گردد.
۱۸- امر آموزش های مطلوب و مورد انتظار در انسان ها موضوع بسیار مهمی است به طوری که اگر اصل آن موضوع و فروعات آن مورد کم توجهی و غفلت قرار بگیرد، نه تنها آموزش ها نتایج و آثار مورد انتظار را نخواهد داشت، بلکه آثار نا مطلوبی هم به وجود خواهد آورد. اهمیت خاص این موضوع برای معلمان و مربیان کودکان و دانش آموزان و دانشجویان دانشگاه ها و دانشمندان و کارشناسان علوم تربیتی بیشتر از دیگران آشکار می شود. همچنین والدین کودکان گرفتار مشکلات زیادی در امر تربیت کودکان خود می شوند.
به طور کلی آموزش انسان ها به صورتی که آثار مطلوب کامل در آن ها به وجود آورد احتیاج به علم گسترده ای دارد که دائما در جریان و بلکه در بعضی جهات در حال ازدیاد باشد و هیچ گونه نقصی در آن راه نیابد و چنین علمی هم از طرق عادی کسب معرفت مثل مشاهدات و تجربیات و تعقل و امثال آن ها حاصل نمی شود. چنان علمی جنبه وحیانی دارد و از طریق وحی بر پیامبران نازل می شود و از طریق سخنان و رفتارهای آن ها به انسان ها منتقل می شود.
اصل موضوع نیاز به علم خداوند و انتقال آن به انسان ها چه از طریق فطرت آن ها و چه از طریق پیامبران خدا -علیهم السلام- چندان نیازی به بحث و گفتگو و استدلال های علمی و عقلی ندارد و با اندک توجهی به امر آموزش انسان ها در نظام های آموزشی متداول در جوامع مختلف انسانی جهات اصلی موضوع روشن می شود.
توضیح بیشتر اینکه: والدین انسان ها در زمانی که آن ها در سنین کودکی و جوانی قرار دارند، به طور متعارف خود را عهده دار آموزش امور زندگی به آن ها می دانند و حداقل در سنین اولیه و تا حدود ۶-۷ سالگی و قبل از شروع دوره آموزش در مدارس، آموزش امور زندگی آن ها را شروع می کنند و کودکان در سنین اولیه عمر خود خواه و ناخواه تحت روش آموزشی والدین قرار می گیرند. اما عده زیادی از والدین در امر آموزش و تربیت کودکان خود به مطلوب ها و خواسته های خود نمی رسند و گاهی فرزندان آن ها شخصیت اخلاقی مورد انتظار والدین خود را پیدا نمی کنند.
بعد از دوره کودکی و سنین ۶-۷ سالگی هم آموزش کودکان از طرف والدین و نظام آموزش و پرورش برقرار در جامعه ادامه می یابد چه آموزش و پرورش رسمی متداول در مدارس و چه آموزش و پرورش غیر رسمی. اما مجموعاً هم والدین کودکان و نوجوانان و جوانان و هم معلمان مدارس و در خیلی از جوامع انسانی از نتایج و آثار فعالیت های خود درباره کودکان و جوانان به طور کامل راضی نمی شوند و زحمات و تلاش های آن ها ثمرات مورد انتظار آن ها را به بار نمی آورد.
باید دید علت این جریان چیست؟ اگر تصور شود که مطالب آموزشی مورد نظر و علاقه ذاتاً مطلوب انسان ها نیست، این دیدگاه مطابق حقایق وجود انسان ها و واقعیات نمی باشد، لذا ملاحظه می شود که مطلوب ترین اشیاء هم گاهی محبوب عده ای از انسان ها قرار نمی گیرد مثل دعوت به دوستی ها بین انسان ها و امور معقول مثل تحصیل علم و پیشرفت ها در این زمینه و صلح و آرامش و امنیت بین انسان ها و در روابط بین آن ها و رفاه مادی و رسیدن به خواسته های طبیعی و امثال آن ها.
دوازدهم: مراد از طرح این موضوع بحث و گفتگو و بررسی روش های آموزشی و نتایج و آثار مطلوب و نامطلوب و صفات و روحیات انسان ها و میزان و نوع آن ها نیست و اما تذکر این موضوع در تفسیر عمومی آیات موردبحث و موضوع روزه و نحوه ذکر و بیان آن در قرآن مجید ضروری است که آموزش مطلوب در انسان ها به عوامل زیادی ارتباط دارد، از جمله تمامی آموزش هایی که یک انسان در طول عمر خود دریافت کرده است. و اینکه آموزش مطلوب انسان ها احتیاج به علمی دارد که از طرف خدای سبحان و توسط پیامبران او به انسان ها عرضه شده و معلم حقیقی انسان ها در اصل ذات قدوس الله است -عزّوجلّ- و آن مقام رفیع در مرتبه ای به پیامبران خدا -علیهم السلام- سپرده شده و آن ها عهده دار این امر خطیر سنگین می باشند و آن ها هم مطابق وحی پروردگار عالمیان و روشی که او به آن ها وحی نموده جریان عظیم آموزش انسان ها را در طول عمر خود و حتی برای زمان های بعد از حیات دنیوی خود اداره می کنند.
با صرف نظر از ادامه این بحث تفصیلی و استدلال های عقلی برای اثبات آن و به طور اجمالی عرض می کنیم که به لحاظ آیاتی از قرآن کریم در این زمینه و معانی ظاهری و لفظی آن آیات، آموزش انسان ها در اصل یک کار خدایی است و علت تأثیر خاص سخنان و رفتارهای پیامبران خدا -علیهم السلام- هم به کار بردن روشی است در آموزش ها که از طرف خدای سبحان به آن ها وحی می شد. به طوری که در آیات متعددی در کتاب آسمانی این موضوع موردتذکر قرار گرفته است. از جمله در این آیه کریمه که خطاب به پیامبر اکرم -صلی الله علیه و آله و سلم- می فرماید:
«فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ»(آل عمران آیه۱۵۹) یعنی: از ناحیه رحمتی از الله نسبت به آن ها (مردم) ملایم [و بسیار خوش رفتار] شدی و اگر سخت گیر [و سخت دل] بودی، آن ها از دور تو پراکنده می شدند، پس آن ها را عفو کن و برای آن ها طلب غفران بنما و با آن ها در «امر» مشورت کن و وقتی تصمیم گرفتی پس به الله توکل کن، همانا الله توکل کننده ها را دوست می دارد.
در این آیه کریمه اشاره ای شده به روش آموزشی رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- درباره آموزش انسان ها که آن روش را هم خدای سبحان به رسولش از طریق وحی القاء می نمود و آن حضرت آن را مبنای رفتارهای آموزشی خود قرار می داد.
سیزدهم: موضوع تأثیر خاص آموزش های پیامبر اکرم -صلی الله علیه و آله و سلم- و دیگر پیامبران، و روش موفقی که آن ها درباره انسان ها به کار می بردند یک موضوع بسیار با اهمیت قرآنی است که اصل صورت تجسم یافته آن روش ها و جهات فرعی مربوط به آن در زندگی و رفتارهای آن بزرگواران تجلی می یافت. ما بحث تفصیلی استدلالی در این زمینه را به فرصت مناسبی موکول می کنیم و علت طرح موضوع به صورت اجمالی در این مقالات هم اشاره ای به روش طرح موضوع موردبحث یعنی روزه و وجوب آن و اشتراک آن در بین ملت هایی که قبلاً بودند بعنوان نمونه ای انجام گرفت، با ذکر و توضیح نکته دیگری در این زمینه، بحث در این نوشتار را پایان می دهیم. بخش آخر در این سلسله مقالات مشتمل بر نتیجه گیری و بهره برداری مناسب از مجموع مقالات مربوط به موضوع روزه و روش به کار رفته در قرآن کریم خواهد بود. ان شاء الله
چهاردهم: به کار رفتن روش خاص آموزشی در قرآن کریم یا در جهت مربوط به احکام عبادی و یا حداقل در بعضی از عبادات که بر حسب ظاهر و در توجه سطحی اولیه، مشکلات و سختی هایی برای انسان ها دارند چه اجمالاً برای عده ای از اهل ایمان روشن باشد و چه عده ای درباره آن ها احتیاج به توضیحات تفصیلی پیدا کنند، در هر صورت امری است که در قرآن مجید به کار رفته است. و این موضوع در ظواهر آیات قرآن کریم آشکار است. به عنوان نمونه در آیات موردبحث ترتیب خاص بیان مطالب قابل مشاهده است:
در آیه اول از سه آیه کریمه ابتداءً گفته شده که «صیام» یعنی روزه بر شما واجب شد. اما هیچ اشاره ای نشده است به اینکه «صیام» چیست؟ و در چه زمانی بر انسان ها مقرر شده و بلکه بلافاصله به موضوع اشتراک بین اهل ایمان و اقوام گذشته اشاره ای شده است. طبعاً ذکر مطلب به این صورت دارای حکمتی است. می شود گفت:
عبادتی به نام صیام قبلاً و از طریق آموزش های پیامبر خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- به مردم آموزش داده شده بود و آیه کریمه در مقام تشریع اولیه قرار ندارد، بلکه ناظر به علت وجوب می باشد و تشریع اولیه از طرف پیامبر اکرم -صلی الله علیه و آله و سلم- انجام یافته بود! یا نه و بلکه آیه کریمه در مقام تشریع اولیه قرار دارد و روش کلی به کار رفته در قرآن مجید به همین صورت است، به طوری که کلیات احکام تکلیفی و سایر مطالب در ظاهر الفاظ آیات ذکر می شود و فروعات و جزئیات آن ها به بیان پیامبر خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- واگذار می شود. و کیفیت موضوع از بررسی سیره شریف رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- بر می آید.
در انتهای آیه کریمه علت و حکمت تشریع روزه ذکر شده و آن هم حصول تقوا است و این موضوع هم مشتمل بر نکاتی است که در شماره بعدی مورد توضیح قرار خواهد گرفت. ان شاء الله
الیاس کلانتری
پاورقی:
۱- مطالب جلد اول «سلسله مباحث قرآن شناسی» با عنوان «کتاب محدود و نامحدود» تألیف نویسنده مقاله در جهت توضیح و اثبات همین موضوع مورد بحث است.