کلام ایام تاریخی – ۶۷۵، ماه ذوالحجة و فضائل و ایام تاریخی آن (۲)
*بسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم*
در ماه ذوالحجة سال های قبل مقالاتی درباره فضائل این ماه عظیم با شکوه و ایام تاریخی آن نوشته شد. تصمیم داشتیم مطالبی درباره همه حوادث تاریخی آن بنویسم، اما به شرح و توضیح همه آن ها موفق نشدیم و به ذکر و بیان بعضی از وقایع این ماه و توضیحات فشرده ای درباره جهاتی از مطالب مربوط به آن اکتفاء نمودیم، و شرح و توضیح عمده حوادث و وقایع این ماه و جهاتی از آن «عبادت» با شکوه به فرصت های بعدی موکول شد.
در این سلسله مقالات یعنی مقالات مربوط به ماه ذوالحجة امسال ابتداءً متذکر عناوین موضوعات مذکور قبلی می شویم، تا مطالعه مجدد آن ها برای علاقه مندان آسان تر شود و بعد از آن به بیان مطالب دیگر می پردازیم.
عناوین و شماره های مقالات ماه ذوالحجة سال های قبل
- کلام ایام-۸ عید ذکر الله کثیر
- کلام ایام-۲۳۸، ماه ذوالحجة و شکوه و برکات آن (در دو بخش و با شماره-۲۳۹)
- کلام ایام-۲۹۳، خانه خدا و شکوه و عظمت زیارت آن
- کلام ایام – ۲۹۴، خانه خدا و بهای حفظ حرمت و شرافت و کرامت آن
- کلام ایام – ۳۵۷، ماه پرشکوه ذوالحجة و روزهای عظیم آن (در چهار بخش و با شماره های ۳۵۸ -۳۶۰ و۳۶۱)
- کلام ایام – ۳۶۶، روزهای تاریخی ماه ذوالحجة
- کلام ایام – ۵۰۷، ماه ذوالحجة و روزهای پرفضیلت و تاریخی آن (در دو بخش و با شماره ۵۰۸)
- کلام ایام – ۵۳۷، روزهای پرفضیلت و تاریخی ماه ذوالحجة (در پنج بخش و با شماره های ۵۳۸ و ۵۳۹ و ۵۴۰ و ۵۴۱)
روزهای تاریخی ماه ذوالحجة
مهمترین روزهای تاریخی ماه ذوالحجة به ترتیب تاریخ وقوع آنها عبارتند از:
- جریان ازدواج امیر المؤمنین علی – علیه السلام – با حضرت صدیقه طاهره ، فاطمه زهرا –سلام الله علیهما- در اولین روز از این ماه .
- شهادت حضرت امام باقر –علیه السلام –که در روز هفتم این ماه وقوع یافته است.
- خروج حضرت امام حسین – علیه السلام و کاروان همراه او از شهر مکه قبل از اتمام مراسم حج
- خروج حضرت مسلم نماینده حضرت امام حسین – علیه السلام- در شهر کوفه و شهادت او در جنگ با سپاه حکومت بنی امیه.
- عید عرفه که هر سال در روز نهم ماه ذو الحجة تجدید و تکرار می شود.
- «عید اضحی» (قربان) در روز دهم این ماه که عبادت عظیم و با شکوه «حج» هر سال در آن تجدید و تکرار می شود.
- ولادت حضرت امام هادی –علیه السلام- که در روز پانزدهم این ماه وقوع یافته است.
- ماموریت پیامبر خدا- صلی الله علیه وآله وسلم – از طرف خدای سبحان برای «تبلیغ» یک رسالت عظیم تاریخی.
- ولادت امام موسی کاظم – علیه السلام – در روز بیستم این ماه
- جریان مباهله رسول خدا – صلی الله علیه و سلم – با مسحیان نجران در روز بیست و چهارم این ماه.
قابل توجه است که عناوین بعضی از مطالب در هر دو دسته از مقالات ذکر شده یعنی هم در مقاله ۵۶۹ و هم مقالات سال های قبل از آن. اما همانطور که متذکر شدیم، در آن مقالات به شرح و توضیح و بیان آن ها موفق نشدیم و امیدواریم در این مقالات جدید به بیانی اگر چه فشرده و کم حجم درباره آن ها موفق شویم.
در سال گذشته در چنین ایامی مقاله ای تحت عنوان:
کلام ایام تاریخی – ماه ذوالحجة و جریان پر برکت ذکر الله کثیر در آن، در سه بخش و با شماره های-۶۲۶ و ۶۲۸ منتشر شد.
اما امسال نوشتن مقالات موردنظر به تأخیر افتاد تا امشب که در آستانه ورود به «عید عظیم غدیر» قرار گرفته ایم لذا قطعاتی از بعضی مقالات قبلی را در این نوشتار نقل می کنیم و بعد از آن به نوشتن مقالات جدید و ادامه مقالات قبلی می پردازیم، تحت عنوان کلی:
ماه ذوالحجة و فضائل و ایام تاریخی آن و در ادامه شماره های قبلی.
عبادات معین شده برای ماه ذوالحجة
برای این ماه عظیم و پر فضیلت عبادات خاصی هم معین شده است، یعنی علاوه بر توصیه های مؤکّد و مکرر برای جدیت در عبادت های عمومی و مستمر و دائمی و بیان پاداش ها و اجرهای عظیم برای آنها، عبادت های خاصی هم برای مجموع این ماه و روزهای خاصی در آن معین شده که آثار پربرکت و پاداش های عظیمی برای اهل عمل خواهد داشت
دهه اول ماه ذوالحجة فضائل بیشتری نسبت به دیگر ایام آن ماه دارد و روزهای پرفضیلت «عرفه» و «عید اضحیٰ» (قربان) در روزهای نهم و دهم این ماه قرار دارد.
قبل از بیان تفصیلی اعمال ماه ذوالحجة و بالخصوص عبادت عظیم حج به ذکر و توضیح اجمالی نکاتی درباره این عبادت عظیم و باشکوه می پردازیم و در این بخش از مقالات مربوط به ماه ذیحجه به نقل قطعاتی از بعضی مقالات قبلی هم می پردازیم
خدای سبحان درباره اصل این عبادت عظیم و عظمت و قداست خاص «کعبه» می فرماید:
«إِنَّ أَوَّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ – فِيهِ آياتٌ بَينَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِي عَنِ الْعَالَمِينَ» (آل عمران آیه ۹۶ و ۹۷) یعنی: نخستین خانه ای که برای [عبادت] انسانها قرار داده شده همان است که در مکه قرار دارد و مبارک است و هدایتی است برای عالمیان – در آن است نشانه های روشن، مقام ابراهیم و هرکس داخل آن شود، در امان خواهد بود و برای خدا بر عهده انسانها است حج آن خانه برای کسی که استطاعت رفتن به آن جا را داشته باشد، و هرکس کفر بورزد، خداوند از عالمیان بی نیاز است.
قابل توجه است که طبق مدلول آیه عمل کسانی که استطاعت سفر به سوی خانه خدا و زیارت آن را داشته باشند و از روی بی اعتنائی از این سفر واجب خودداری کنند، کفر تلقّی شده است. و این که این انسان ها هستند که به این سفر و این عبادت با عظمت نیاز دارند و خداوند از این عبادت انسان ها و همه عبادات دیگر آنها بی نیاز است. بحث در عظمت کعبه یعنی خانه خدا و مسجد الحرام که کعبه در داخل آن قرار دارد و آثار عظیم دنیوی و اخروی عبادت شکوهمند حج احتیاج به چند مبحث مفصل مستقل دارد و آن مباحث را به خواست خداوند به فرصت دیگری موکول می کنیم و در انتهای این کلام این نکته را متذکر می شویم که این عمل با عظمت در عین داشتن مشکلات زیاد جاذبه عظیم حیرت انگیزی دارد، در زمان های طولانی انسان های زیادی از نقاط مختلف عالم با اشتیاق فراوان جهت انجام مناسک آن به طرف شهر مکّه سفر می کنند.
جاذبه ای که در این عبادت و اجزای مختلف آن وجود دارد از ناحیه تعلیم و تبلیغ و امثال آنها نیست، بلکه یک جاذبه استثنائی حیرت انگیزی از ناحیه اراده مستقیم خداوند عالم در عمل حج و خانه خدا قرار دارد. در این عبادت و اجزای مختلف آن بارانی از ذکر الله بر قلوب انسان ها می بارد و عامل پاکسازی آنها و نورانیّت فراوان روح آنها می شود.
زیارت خانه خدا از زمان خلقت حضرت آدم (علیه السلام) برقرار بود و حضرت ابراهیم (علیه السلام) تحوّل عظیمی در مورد آن انجام داده و خانه خدا را به صورت بنایی در آورده است؛ اگرچه محل و پی آن بنا، به طور کلّی خانه خدا از زمان حضرت آدم (علیه السلام) تعیین شده بود. حتی طبق بعضی از روایات، مدت ها قبل از خلقت آدم (علیه السلام) ملائکه خیمه ای در محل خانه نصب کرده بودند و دور آن طواف می کردند. می شود عید قربان را که روز دهم ماه ذی حجّه است که عید بزرگ مسلمین محسوب می شود، از جهت ارتباط این عبادت بزرگ به «ذکر الله» عید ذکر الله کثیر نامید.»
جاذبه شدید کعبه و فریضه حج برای انسان ها
عبادت باشکوه حج و مسجد الحرام جاذبه شدیدی در قلوب انسانها به وجود می آورد، بطوریکه غالباً حلاوت خاطرات آن سفر عظیم سالها و بلکه تا آخر عمر زائران در روج اکثر آنها باقی می ماند. آن جاذبه جنبه معنوی خاصی دارد و به اراده خاصی از پروردگار عالمیان ارتباط می یابد. سختی ها و مشقت های آن سفر بطور عمیقی تحت الشعاع لذت ها و جاذبه های معنوی آن قرار می گیرد.
خدای سبحان در مسجد الحرام و کعبه و تمام آن «مواقف کریمه» و «مشاهد شریفه» و اعمالی که در آنها انجام می گیرد حلاوت خاصی قرار داده است و آن جاذبه و حلاوت انسانها را از نقاط دور و نزدیک و با اشتیاق بسوی آن مکان مقدس می کشاند. خدای سبحان در این زمینه فرمود:
«وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ» (الحج/۲۷) یعنی: موضوع حج را بین مردم اعلام کن، تا آنها پیاده و سوار بر شتر های لاغر شده بسوی تو بیایند.
ذکر موضوع شترهای لاغر شده، کنایه از آمدن زائران خانه خدا از راههای طولانی و نقاط دور است و خود نشانه ای و سمبلی است برای اشتیاق و علاقه زائران به خانه خدا و فریضه مقدس حج!
این آیه کریمه ظاهراً نقل کلام خداوند ـ جلّ جلاله ـ به حضرت ابراهیم ـ علیه السلام ـ و متضمن تشریع موضوع عبادت عظیم حج است و اشاره ای دارد به جاذبه خاصی که خداوند در این عبادت و در کعبه و مسجد الحرام قرار داده است.
این جاذبه مورد بحث از نوع جاذبه های عادی و طبیعی در مناطقی از زمین نیست و بلکه از نوع دیگری است متفاوت با آنها. یعنی اینکه بعضی از مناطق خوش آب وهوا و نهرها و درختان و باغ ها و مزارع حاصل خیز و پرمحصول و ساختمان ها قدیمی و تاریخی انسانها را بسوی خود جذب می کنند. اما جاذبه کعبه و عبادات مخصوص در آن از این انواع مذکور نیست. امیرالمؤمنین علی ـ علیه السلام ـ در یکی از خطابه های خود درباره خانه خدا می فرماید:
«أَلَا تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِينَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ ( صلوات الله عليه ) إِلَى الْآخِرِينَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ لَا تَضُرُّ وَ لَا تَنْفَعُ وَ لَا تُبْصِرُ وَ لَا تَسْمَعُ فَجَعَلَهَا بَيْتَهُ الْحَرَامَ الَّذِي جَعَلَهُ لِلنَّاسِ قِيَاماً ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ الْأَرْضِ حَجَراً وَ أَقَلِّ نَتَائِقِ الدُّنْيَا مَدَراً وَ أَضْيَقِ بُطُونِ الْأَوْدِيَةِ قُطْراً بَيْنَ جِبَالٍ خَشِنَةٍ وَ رِمَالٍ دَمِثَةٍ وَ عُيُونٍ وَشِلَةٍ وَ قُرًى مُنْقَطِعَةٍ لَا يَزْکو بِهَا خُفٌّ وَ لَا حَافِرٌ وَ لَا ظِلْفٌ » یعنی: آیا نمی بینید که خداوند سبحان انسانها را از زمان آدم ـ علیه السلام ـ تا آخرین آنها با قطعات سنگ هائی [ساختمان کعبه] آزمایش نموده که نه زیانی می رسانند و نه سودی و نه می بینند و نه می شنوند و این سنگها را خانه محترم خود و آن را برای مردم جایگاه قیام و عبادت قرار داده است. سپس خداوند آن را قرار داده است در سنگلاخ ترین مکانها و خشک ترین ریگزارها و تنگ ترین دره ها ، در میان کوههای خشن و ریگ های روان و چشمه های کم آب و آبادیهای از هم گسیخته که در آن سرزمین نه شتری به آسانی پرورش می یابد و نه اسبی و نه گوسفندی.
امام ـ علیه السلام ـ در این قطعه از خطبه شریف، توصیف بلیغی از مکان خانه خدا و شهر مقدس مکه آورده و مراد این است که هیچ گونه جاذبه عادی در آن مکان وجود ندارد نه آب و گیاهی که بشود در آنجا حیواناتی پرورش داد و با سود حاصل از آن کار امرار معاش کرد و نه مناظر زیبا و آب و درخت چشمه هائی که برای انسان رفاه و آسایش ایجاد کند.
سپس می فرماید:
«ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ ( عليه السلام ) وَ وَلَدَهُ أَنْ يَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَهُ فَصَارَ مَثَابَةً لِمُنْتَجَعِ أَسْفَارِهِمْ وَ غَايَةً لِمُلْقَى رِحَالِهِمْ تَهْوِي إِلَيْهِ ثِمَارُ الْأَفْئِدَةِ مِنْ مَفَاوِزِ قِفَارٍ سَحِيقَةٍ وَ مَهَاوِي فِجَاجٍ عَمِيقَةٍ وَ جَزَائِرِ بِحَارٍ مُنْقَطِعَةٍ حَتَّى يَهُزُّوا مَنَاکبَهُمْ ذُلُلًا يُهَلِّلُونَ لِلَّهِ حَوْلَهُ وَ يَرْمُلُونَ عَلَى أَقْدَامِهِمْ شُعْثاً غُبْراً لَهُ قَدْ نَبَذُوا السَّرَابِيلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَ شَوَّهُوا بِإِعْفَاءِ الشُّعُورِ مَحَاسِنَ خَلْقِهِمُ ابْتِلَاءً عَظِيماً وَ امْتِحَاناً شَدِيداً وَ اخْتِبَاراً مُبِيناً وَ تَمْحِيصاً بَلِيغاً جَعَلَهُ اللَّهُ سَبَباً لِرَحْمَتِهِ وَ وُصْلَةً إِلَى جَنَّتِهِ… » یعنی سپس امر کرد آدم ـ علیه السلام ـ و فرزندان او را که شانه های خود را به طرف آن برگردانند. و با این دستور آنجا محلی شد برای بهره مندی در سفرهای آنها و آخرین مقصدو منزلگاه برای باراندازی آنان.که ثمرات دلها بسوی آن با اشتیاق سرازیر می شوند، از بیابانهای خشک و بی و آب و گیاه و دور از آنجا و دره های عمیق و جزایر از هم پراکنده و دور از همِ دریاها. تا شانه های خود را در نهایت خضوع حرکت بدهند و در حال گفتن « لااله الا الله » با قدمهای خاک آلود اطراف آن بچرخند.
امام ـ علیه السلام ـ در این عبارات از خطبه شریف خود وضعیت و رفتارهای مخصوص حج زائران خانه خدا را وصف کرده و مجموع این اعمال را سببی برای ایجاد حالت خشوع و خضوع وبی اعتنائی به وضعیت ظاهری خود از ناحیه پوشیدن لباسهای مرتب و زینت های متداول تلقی کرده است.
توضیح اینکه : جهت زیارت خانه خدا زائران مؤظف به انجام اعمال خاصی می شوند که با« اِحرام » شروع می شود و زائر بعد از انجام اعمال تعیین شده از اِحرام خارج می شود. در حال احرام بعضی از اعمال حلال و جایز موقتاً بر زائر حرام می شود و بعد از انجام اعمال خاص، آن حرمت بر طرف می شود.
اِحرام لازم است در محل های معینی انجام گیرد که به آنها «میقات» گفته می شود و زائر به اعتبار اینکه از کدام جاده می خواهد به مکه برود از میقات واقع شده در آن جاده و منطقه باید مُحرم شود و با حالت احرام بطرف مکه برود و در آن شهر وارد شود. در حال اِحرام زائر لازم است توجهات مستمر خود را به عبادت و ذکر خدا معطوف کند ودر مدتی که در حال اِحرام است از اشتغال به اعمال عادی زندگی روزمره جزء در حد ضرورت خودداری کند. از جمله اعمالی که برای شخص مُحرم ممنوع است، شکار و کشتن حیوانات و زینت کردن و در آینه نگاه کردن و برای مردان پوشیدن لباس عادی ـ جزء لباس مخصوص اِحرام ـ و اعمال دیگری که در کتابهای فقهی و مناسک حج ذکر می شود. عمده اعمال ممنوع برای شخص مُحرم مشترک بین مردان و زنان می باشد و تعدادی از آنها هم اختصاصی است یعنی بعضی برای مردان و بعضی برای زنان.
زائر در حال احرام که گاهی یک یا چند روز و گاهی فقط چند ساعت طول می کشد تمرینی انجام می دهد برای خروج و آزاد کردن روح خود از زندان مشتهیات نفسانی و خود خواهی ها و تکبرها و کینه ها و عداوتها با دیگران و همچنین تمرینی برای سادگی زندگی و پاره کردن قیودات دست و پاگیر و اعمال غیر ضروری. همچنین یک زائر در طول زمان انجام مناسک حج و عمره تمرینی می کند برای تسلط به نفس و پیدا کردن روحیه تواضع و توجه به نیازهای دیگران و نوعدوستی و ترحم و محبت به انسانها و حتی حیوانات.
در انتهای این قطعه از کلام، و فریضه حج و اعمال خاص آن سببی برای در یافت رحمت پروردگار و راهی برای رسیدن به بهشت او معرفی شده و به ذکر اصل موضوع اکتفاء شده و ارتباط آنها با یکدیگر یعنی ارتباط زیارت خانه خدا و اعمال مخصوص آن با دریافت رحمت خدا و ورود به بهشت مسکوت مانده چون موضوع اصلی خطبه شریفه و محور مباحث آن، توجه به عزت و کبریای ذات قدوس الله و خود داری انسان از تکبر و پیدا کردن روحیه تواضع و بندگی می باشد. امام ـ علیه السلام ـ در ادامه مطلب می فرماید:
«لَوْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَضَعَ بَيْتَهُ الْحَرَامَ وَ مَشَاعِرَهُ الْعِظَامَ بَيْنَ جَنَّاتٍ وَ أَنْهَارٍ وَ سَهْلٍ وَ قَرَارٍ جَمَّ الْأَشْجَارِ دَانِيَ الثِّمَارِ مُلْتَفَّ الْبُنَى مُتَّصِلَ الْقُرَى بَيْنَ بُرَّةٍ سَمْرَاءَ وَ رَوْضَةٍ خَضْرَاءَ وَ أَرْيَافٍ مُحْدِقَةٍ وَ عِرَاصٍ مُغْدِقَةٍ وَ رِيَاضٍ نَاضِرَةٍ وَ طُرُقٍ عَامِرَةٍ لَکانَ قَدْ صَغُرَ قَدْرُ الْجَزَاءِ عَلَى حَسَبِ ضَعْفِ الْبَلَاءِ وَ لَوْ کانَ الْإِسَاسُ الْمَحْمُولُ عَلَيْهَا وَ الْأَحْجَارُ الْمَرْفُوعُ بِهَا بَيْنَ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ وَ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ وَ نُورٍ وَ ضِيَاءٍ لَخَفَّفَ ذَلِک مُصَارَعَةَ الشَّک فِي الصُّدُورِ وَ لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبْلِيسَ عَنِ الْقُلُوبِ وَ لَنَفَى مُعْتَلَجَ الرَّيْبِ مِنَ النَّاسِ» یعنی : اگر خداوند سبحان اراده می کرد که خانه محترم خود و مشاعر (محل های خاص عبادت) خود را قرار دهد در بین باغ ها و نهرها و زمین هموار و صاف و درختزارهای پر میوه و در دسترس و بناهای کنار هم و آبادیهای متصل و نزدیک به هم و در میان گندم زارها و باغها و مزارع سرسبز و زمینهائی که دور آنها باغ ها قرار دارد و زراعت های باطراوت و راههای آباد، در آن صورت میزان پاداش این عبادت عظیم بجهت ضعیف بودن ابتلاء اندک می شد. و اگر آن اساس و پایه هائی که کعبه بر روی آنها نهاده شده و سنگ هائی که این خانه با آنها رفعت یافته [ و از آنها ساخته شده ] از زمرد سبز و یاقوت سرخ (جواهرات قیمتی) و نور و روشنائی انتخاب می شد، ورود و درگیری شک را در سینه ها ضعیف می کرد و تلاش ابلیس از قلوب را بر می داشت و اضطراب شک و تردید را از انسانها بر طرف می کرد.
در این کلام مبارک امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام اشاراتی دارد درباره عظمت و جلالت عبادت با شکوه حج و زیارت خانه خدا و در مقالات بعدی درباره این کلام شریف توضیحاتی خواهد آمد.ان شاء الله تعالی.
الیاس کلانتری