کلام ایام تاریخی – ۶٨۶، عطایای عظیم خدای سبحان به عالم انسان ها در ایام ماه ربیع الاول

*بخش اول*

*بسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم*

در ایام ماه ربیع الاول، خدای سبحان از چند جهت عالم انسانیت را مورد تکریم عظیم و الطاف و عنایات خود قرار داده و از عالم قدس جواهرات گرانقدری را به آن ها عطا فرموده است که در رأس آن ها ولادت وجود مبارک قدسی پیامبر خاتم حضرت محمد -صلی الله علیه و آله و سلم- قرار گرفته است. همچنین ولادت یکی از معلمان آسمانی و شخصیت های قدسی یعنی امام صادق -علیه السلام- در این ماه مبارک واقع شده و موجب ازدیاد برکات و فضائل آن گردیده است.

وجود مبارک قدسی رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- در آیات قرآن مجید بطور مکرر مورد توصیف ذات قدوس «الله» -عزّوجلّ- قرار گرفته و یکی از موارد آشکار و تفصیلی آن دو آیه کریمه ذیل است که فرمود:

«الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ – قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ»(الاعراف آیات ۱۵۷ و ۱۵۸) و طبعاً مناسبت دارد توصیف آن وجود مبارک از طرف انسان ها و پیروان آن حضرت هم از همین آیات شروع شود و تفسیری از این آیات باشد. الا اینکه اوصاف شریف آن وجود مبارک در آیات فوق الذکر با جریان بعثت آن وجود قدسی و نزول کتاب آسمانی مناسبت بیشتری دارد و کلام مناسب در این زمینه را به آن ایام و تبریک عید عظیم بعثت موکول می نماییم.

در بعضی از مقالات قبلی به مناسبت ایام ولادت رسول اکرم -صلی الله علیه و آله و سلم- توصیفی درباره آن وجود مبارک از کلام امام امیرالمؤمنین علی -علیه السلام- و همچنین کلامی از وجود مبارک حضرت صدیقه طاهره، فاطمه زهرا -سلام الله علیها- بیان شد و در این نوشتار آن دو قطعه کلام شریف را ذکر می کنیم:

«امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در یکی از خطبه های خود در توصیف وجود مبارک رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: «إِلَی أَنْ بَعَثَ اللهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّداً رَسُولَ الله صَلَّی الله عَلَیْهِ وَآلِهِ لِإَِنْجَازِ عِدَتِهِ وَإِتَمامِ نُبُوَّتِهِ، مَأْخُوذاً عَلَی النَّبِیِّینَ مِیثَاقُهُ، مَشْهُورَةً سِمَاتُهُ، کَرِیماً مِیلادُهُ». یعنی تا این که خداوند سبحان محمد رسول الله را- صلی الله علیه و آله- برای انجام وعده خویش و کامل کردن نبوتش مبعوث فرمود، در حالی که از پیامبران قبلی در مورد او پیمان گرفته بود [که به او ایمان بیاورند و ظهورش را به پیروان خود بشارت دهند] در حالی که علاماتش مشهور و میلادش شریف و ارزشمند بود.

بحث در موضوع بعثت رسول خاتم حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) و تحولی که در سطح عالم از ناحیه رفتار ها و اخلاق و شخصیت آن بزرگوار ایجاد شد، را به خواست خداوند به زمان بعثت آن وجود گرامی یعنی ماه رجب موکول می کنیم. و اینجا جهت توضیح عبارتی که در کلام امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در مورد ولادت مبارک آن حضرت بود، قطعه مذکور را ذکر کردیم یعنی عبارت «کریماً میلاده».

از جمله اوصافی که امام امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) برای رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) در خطبه خود ذکر کرده، موضوع ولادت آن حضرت (صلی الله علیه و آله و سلم) است. که فرمود: «کریماً میلاده» یعنی میلاد او شریف و ارزشمند و گرامی بود. این که مراد امیرالمؤمنین از این عبارت چیست؟! احتیاج به تدبّری در این زمینه وجود دارد. یک احتمال این است که قبل از ولادت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) موضوع این ولادت در آموزش های پیامبران قبلی برای انسان ها آشکار بود و آن بزرگواران آن حادثه پر برکت را به پیروان خود بشارت داده بودند و روشن بود که حادثه ولادت آن حضرت در نزد پروردگار عالم حادثه ای عظیم و مبارک می باشد.

احتمال دیگر این است که در زمان ولادت آن حضرت (صلی الله علیه و آله و سلم) حوادثی در مناطقی از عالم به وقوع پیوست که نشانگر تحوّلی عظیم در عالم و آغاز عصر جدیدی در تاریخ زندگی دینی انسان ها بود. به طوری که نقل کرده اند، در زمان ولادت آن حضرت (صلی الله علیه و آله و سلم) بت هائی که مشرکان در خانه خدا نصب کرده بودند فرو ریختند. و آتشکده فارسی که عبادتگاه بت پرستان بود خاموش شد، و دریاچه ساوه که مورد پرستش عده ای از بت پرستان بود خشکید و قسمتی از ایوان کسری قصر پادشاهان جبّار فارس، شکافت و فرو ریخت. و نوری از وجود آن حضرت به سوی آسمان برخاست که فضای وسیعی را روشن کرد.

و احتمال دیگر این که آن حضرت در خاندانی متولد شد که افراد آن خاندان شخصیت های بزرگواری بودند و شخصیت آن ها ستوده و مورد توجه دیگران بود. پدر و اجداد آن حضرت در طول تاریخ انسان هائی کریم و خوشنام و بخشنده و مهمان نواز و مدافع مظلومان و دادرس محرومان و نیازمندان بودند. و آن حضرت از نسل حضرت ابراهیم خلیل (علیه السلام) بود. و می شود گفت همه این جهات و بعضی احتمالات دیگر، مورد نظر مبارک امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) بوده است.»^(۱)

حضرت صدیقه طاهره، فاطمه زهرا- سلام الله علیها- هم در خطبه خود مشهور به «خطبه فدکیه» در بیان اوصاف کریمانه وجود مبارک رسول خدا- صلی الله علیه و آله و سلّم- اشاره ای به موقعیت پدر بزرگوارش دارد که مناسب است قسمتی از آن کلام نورانی این جا ذکر شود و بقیه کلام آن حضرت مناسبت دارد در ایام بعثت مورد بحث و بررسی قرار گیرد.

حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) در بخش مربوط به موضوع رسالت فرمود: «وَ اَشْهَدُ اَنَّ اَبی‏ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، اِخْتارَهُ قَبْلَ اَنْ اَرْسَلَهُ، وَ سَمَّاهُ قَبْلَ اَنْ اِجْتَباهُ، وَ اصْطَفاهُ قَبْلَ اَنْ اِبْتَعَثَهُ»^(۲) یعنی شهادت خود را اعلام می کنم به این که پدرم محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) بنده او، و رسول او بود که خداوند عالم او را اختیار فرمود و برگزید، قبل از این که به رسالت مبعوث فرماید. و تسمیه او را قبل از خلقتش شروع کرد و او را انتخاب فرمود قبل از زمان بعثتش.

در این قطعه از خطبه شریفه اشاره به اوصاف کریمانه اختصاصی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شده، و جهاتی از اوصاف شریف آن حضرت بیان شده است که شگفتی های زیادی را همراه دارد. در توضیح و تفسیر این کلام شریف به ذکر چند نکته اکتفا می کنیم:

اوّلاً: اختیار خداوند و برگزیدن رسول گرامیش قبل از بعثت به مقام رسالت تحقق یافته است. یعنی آن وجود گرامی هم به لحاظ وراثت و هم تربیت قبل از رسیدن به مرحله رسالت، مورد عنایات و توجهات خاصّ خداوند قرار داشته و به صورتی اختصاصی تحت اراده مستقیم خداوند و توسط ملائکه آموزش و تربیت یافته است. به طوری که امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در این زمینه می فرماید:

«وَ لَقَدْ قَرَنَ اَللَّهُ بِهِ -صلی الله علیه و آله و سلم- مِنْ لَدُنْ أَنْ كَانَ فَطِيماً أَعْظَمَ مَلَكٍ مِنْ مَلاَئِكَتِهِ يَسْلُكُ بِهِ طَرِيقَ اَلْمَكَارِمِ وَ مَحَاسِنَ أَخْلاَقِ اَلْعَالَمِ لَيْلَهُ وَ نَهَارَهُ»^(۳) یعنی خداوند از زمانی که او [رسول الله] را از شیر گرفتند، بزرگترین فرشته خود را مأمور تربیت و تعلیم او نمود و آن فرشته شب و روز او را در راه های مکارم و محاسن و اخلاق زیبا و پسندیده راهنمائی می کرد.

ثانیاً: نام و اوصاف کریمانه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) قبل از زمان خلقتش در عوالم وجود منتشر و مورد توجه بود و ملائکه و پیامبران خدا (علیه السلام) آن اوصاف کریمه را می شناختند و به اهل زمین به وسیله پیامبران در موضوع خلقت و بعثت آن حضرت، بشارت هائی داده می شد.

ثالثاً: خداوند عالم برای استقرار نظام دین توحیدی در سطح عالم و انتشار نور وحی و تکمیل نبوت و آموزش های پیامبران قبلی، مقام و موقعیت خاصی به آن حضرت عطا کرده بود و با عطای استعداد و قدرت روحی متناسب با مقام «نبوت خاصه» او را تکریم و برای خود خالص کرده بود.

آموزش وحیانی رسول الله -صلی الله علیه و آله و سلم- توسط اعظم ملائکه

امام امیرالمؤمنین علی -علیه السلام- در خطبه شریف خود در مقام توصیف وجود مبارک قدسی رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- به مطالبی اشاره فرموده است که عظمت خاصی دارد و آن عبارت است جریان آموزش و پرورش اختصاصی آن حضرت از طرف پروردگار عالمیان. بطوری که فرمود:

«وَ لَقَدْ قَرَنَ اَللَّهُ …»

 این کلام شریف قبلاً ذکر شد.

این بخش از اوصاف شریف وجود مبارک رسول الله -صلی الله علیه و آله و سلم- با موضوع ولادت و زمان آن تناسب بیشتری دارد، لذا در این نوشتار به بیان نکاتی از آن همراه با توضیحات فشرده ای می پردازیم:

یکم: از کلام شریف امام -علیه السلام- بر می آید که درباره وجود مبارک رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- نظام آموزشی و تربیتی خاصی از طرف خدای سبحان -عزّوجلّ- برقرار شده است و آن نوع تربیت و آموزش هم از زمانی شروع شده است که او را از شیر گرفتند و مراد این است که آن تربیت مخصوص از ابتداء دوره کودکی شروع شده بود و تمامی ایام عمر مبارک او را شامل می شد. و هیچ زمانی از عمر شریف او خالی از آن نظام تربیتی خاص نبود.

آموزش و تربیت خاص پیامبران و آماده نمودن آن معلمان آسمانی جهت آموزش راه های زندگی به انسان ها از یک جهت و از نظر کلی شامل همه پیامبران خدا -علیهم السلام- می شود و اصل آن نظارت و تربیت اختصاصی به بعضی از آن شخصیت های قدسی ندارد. این مطلب از تدبر و توجه دقیق به بعضی آیات قرآن مجید روشن می شود. اما درباره بعضی از آن ذوات مقدس تصریحی در این باره بعمل آمده است. به عنوان نمونه، خدای سبحان درباره حضرت موسی -علیه السلام- می فرماید:

«وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي»(طه آیه۳۹) یعنی: محبتی از خود بر تو افکندم تا مقابل چشم (توجهات خاص من) ساخته شوی ( پرورش یابی)

در آیه کریمه اشاره ای شده به الطاف خاص خدای سبحان نسبت به موسی -علیه السلام- در دوره کودکی و بعد از آن و محافظت او از خطر کشته شدن و در ادامه آن موضوع می فرماید:

«وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي»(آیه۴۱) یعنی: تو را برای خودم پرورش دادم.

در مورد وجود مبارک رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- به دوره کودکی آن حضرت و جریان مراقبت و آموزش اختصاصی او اشاره ای شده و می فرماید:

«أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى – وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى – وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى»(الضحی آیات ۶-۸) یعنی: آیا تو را یتیم نیافت، پس پناه داد – و سرگردان نیافت پس هدایت کرد و فقیر نیافت و بی نیاز گردانید.

در آیات کریمه فوق نعمت های پروردگار عالمیان به رسول اکرم -صلی الله علیه و آله و سلم- در دوره کودکی و جوانی و قبل از بعثت به مقام نبوت و رسالت مورد تذکر قرار گرفته و بطور ضمنی به تربیت خاص آن وجود مبارک از طرف خدای سبحان اشاره ای شده است.

مراد از ضلالت در این آیات سرگردانی در امر هدایت انسان ها می باشد، یعنی آن حضرت قبل از نزول وحی و رسیدن به مقام نبوت و رسالت در امر هدایت انسان ها سرگردان بود. منظور هدایت در مرتبه ای خاص که از آثار و نتایج اعطاء مقام و علم و قدرت هدایتی اختصاصی می باشد و با بعثت به مقام خاص اعطائی از طرف خدای سبحان اهداف مقدس او در هدایت انسان ها هم تحقق پیدا کرد.

در مجموع آیات فوق الذکر -و آیات دیگری که بین آن ها و این آیات ارتباط هایی وجود دارد- بر می آید که وجود شریف رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- از همان دوره کودکی تحت مراقبت ها و تربیت اختصاصی از طرف خدای سبحان قرار داشت.

دوم: خدای سبحان به آن مَلَک (فرشته) مأموریتی واگذار کرده بود و آن مأموریت عبارت بود از همراهی بصورت باصطلاح قرین بودن، بطوری که شب و روز یعنی تمام وقت و در کنار تمامی رویدادها همراه او بود و فرمان های پروردگار عالمیان را درباره او به کار می بست. یعنی: آموزش اختصاصی خدای سبحان درباره آن حضرت قبل از بعثت به مقام نبوت و رسالت برقرار بود و آن آموزش در هیچ زمانی تعطیل نمی شد.

سوم: امام -علیه السلام- در کلام خود به نکته دقیق و لطیف خاصی هم اشاره فرموده و آن موضوع «عظمت خاص» آن مَلَک مورد نظر است. یعنی آن حضرت به بیان اصل موضوع آموزش توسط یک فرشته اکتفاء نفرمود، بلکه آن ملک را با کلمه «اعظم» وصف نمود، یعنی: بزرگترین مَلَک از ملائکه خدای سبحان.

توضیح اینکه ذات قدوس الله مخلوقاتی به نام «ملک» یعنی فرشته آفریده است. خلقت بعضی ملائکه و گروه هایی از آن ها قبل از خلقت انسان تحقق یافته و اما مجموعاً خلقت گروه های دیگری از آن ها صورت استمراری دارد، همچنان که خلقت موجودی به نام انسان و موجودات دیگری هم استمرار دارد، یعنی در زمانی شروع شده و افرادی از آن ها هم به تدریج و در طول زمان آفریده می شوند.

ملائکه اصناف مختلفی دارند و انواعی از مأموریت ها به عهده آن ها گذاشته شده. امام امیرالمؤمنین علی -علیه السلام- در بعضی از خطبه ها و سخنان خود اوصافی از آن ها را ذکر نموده، از جمله در یکی از خطبه های خود فرمود:

«ثُمّ فَتَقَ ما بينَ السَّماواتِ العُلا ، فمَلأهُنَّ أطوارا مِن مَلائكتِهِ : مِنهُم سُجودٌ لا يَركَعونَ ، و رُكوعٌ لا يَنتَصِبونَ ، و صافُّونَ لا يَتَزايَلونَ ، و مُسَبِّحونَ لا يَسأمونَ ، لا يَغشاهُم نَومُ العُيونِ ، و لا سَهوُ العُقولِ ، و لا فَترَةُ الأبدانِ ، و لا غَفلَةُ النِّسيانِ و مِنهُم اُمَناءُ على وَحيهِ و ألسِنَةٌ إلى رُسُلِهِ ، و مُختَلِفونَ (مُتَرَدِّدونَ) بِقَضائهِ و أمرِهِ و مِنهُمُ الحَفَظَةُ لعِبادِهِ ، و السَّدَنَةُ لأبوابِ جِنانِهِ»^(۴) یعنی: سپس [خدای سبحان] بین آسمان های رفیع را از هم باز کرد و میان آن ها را از انواعی از ملائکه پُر ساخت. از آن ها انواعی در حال سجود هستند که رکوعی ندارند و گروهی دائماً در حال رکوع هستند و بر نمی خیزند، و گروهی صف کشیدگانی هستند که وضعیت خود را تغییر نمی دهند و تسبیح کنندگانی هستند که خستگی و سستی هرگز در آن ها پیدا نمی شود. خواب بر چشمان آن ها مسلط نمی شود و سهو در عقل آن ها راه نمی یابد و آن ها دچار سستی در بدن ها و غفلت فراموشی نمی شوند.

و از آن ها گروهی امناء وحی او و زبان گویای او به سوی رسولانش هستند و در حال تردد برای اجرای اراده و فرمان او می باشند و گروهی از آن ها محافظان بنده های او و نگهبانان درهای بهشت او هستند.

امام -علیه السلام- در این خطبه توصیفی از ملائکه یا گروه هایی از آن ها به عمل آورده و متذکر جهاتی از اوصاف و رفتارها و مأموریت آن ها از طرف خدای سبحان برای برقراری نظام زندگی انسان ها شده و ما به مناسبت قطعه ای از کلام شریف آن حضرت را ذکر کردیم و لازم است درباره آن موجودات متعالی و ارتباط آن ها با زندگی انسان ها از جمله نزول وحی خدای سبحان به رسولان به بحثی تفصیلی بپردازیم و فعلاً و در این نوشتار به ذکر بخشی از اصل کلام امام -علیه السلام- اکتفاء می کنیم.

چهارم: از توجه به بخش اخیر از کلام شریف امیرالمؤمنین علی -علیه السلام- اصل موضوع ارتباط ملائکه و اعمال و مأموریت های آن ها با زندگی انسان ها روشن می شود و یکی از موضوعات انتقال وحی پروردگار عالمیان به رسولان است. طبعاً موضوع ابلاغ و انتقال وحی و نزول کتاب آسمانی بر رسول اکرم -صلی الله علیه و آله و سلم- به این موضوع موردبحث ارتباط دارد، اما کلام امام -علیه السلام- در «خطبه قاصعة» و مأموریت فرشته معینی از بین فرشته ها جهت تعلیم و پرورش وجود مبارک رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- از زمانی که او را از شیر گرفتند. ظاهراً موضوع دیگری است و آن پدیده اختصاص به رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- و جریان تربیت و آموزش مخصوص او دارد و موضوعی است جدا از جریان وحی بر عموم رسولان خداوند.

امام -علیه السلام- در کلام خود به ذکر اصل موضوع «ملکِ» مأمور شده به تربیت رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- و عظمت آن ملک اکتفاء فرموده و توضیحی درباره آن و معرفی آن و اسم آن در کلام آن حضرت وجود ندارد. از ظاهر کلام شریف آشکار نمی شود که مراد از آن ملک حضرت جبرئیل -علیه السلام- بوده است که فرمانروای همه ملائکه است یا ملک دیگری بوده، در هر صورت عظمت و اقتدار آن ملک موردنظر می باشد و آن هم که در کلام ذکر شده، یعنی اهمیت موضوع در عظمت آن ملک است چه مراد جبرائیل -علیه السلام- باشد و چه ملک دیگری.

قبلاً متذکر شدیم که «ملائکه» انواعی دارند، و بعضی از آن ها یا اصناف آن ها مأموریت برای کارهای عظیم تری دارند، و بعضی از آن ها از ملائکه مقرب محسوب می شوند. میزان قدرت و عظمت آن ها متناسب با عظمت مقام و وسعت مأموریت محول شده به آن ها است.

شناسایی ملائکه و اوصاف و اعمال آن ها و ارتباط موقعیت و قدرت آن ها با زندگی انسان ها برای اهل ایمان ضرورت و فوایدی دارد. لذا آیاتی در قرآن کریم در توصیف آن ها آمده است.

از وجود مبارک رسول خدا -صلی الله علیه و آله و سلم- سخنان زیادی درباره آن ها و صفات و رفتارهای آن ها ذکر شده است که ذکر و توضیح آن سخنان احتیاج به طرح مباحث علمی و عقیدتی زیادی دارد و اما در این نوشتار ما اکتفاء می کنیم به توضیح فشرده ای درباره تربیت مخصوص خدای سبحان درباره رسول اکرم -صلی الله علیه و آله و سلم- توسط یک فرشته عظیم و ارتباط آن جریان با زندگی انسان ها. و این بحث در شماره بعدی ادامه خواهد یافت. ان شاء الله تعالی.

الیاس کلانتری.

پاورقی:

۱- وب سایت  حکمت طریف، بخش کلام ایام، شماره-۲۰

۲- خطبه فاطمیه مشهور به خطبه فدکیه

۳- نهج البلاغه خطبه ۱۹۲ مشهور به خطبه قاصعه

۴- نهج البلاغه خطبه اول