دلیل المیزان فی تفسیر القرآن

d1تألیف:الیاس کلانتری

ترجمه:دکتر عباس ترجمان

ناشر:مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت

سال نشر چاپ اول: ۱۳۶۲

این کتاب جهت راهنمائی برای موضوعات نسخه اصلی عربی تفسیر المیزان تنظیم شده است و در اصل ترجمه کتاب «راهنما و فهرست ترجمه تفسیر المیزان» به زبان عربی است. با این تفاوت که وقتی عناوین موضوعات به زبان عربی تبدیل شده ترتیب الفبائی آن ها هم تغییر کرده و مجدداً با ترتیب الفبائی مطابق عناوین عربی تنظیم شده است.

چاپ اول این کتاب توسط مؤسسه «انتشارات بیان» انجام گرفت و بعد توسط مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم و بعضی از ناشران دیگر انجام گرفت و در حال فعلی از طریق «مؤسسه الاعلمی للمطبوعات»، بیروت- لبنان، همراه دوره تفسیر المیزان بعنوان جلد ۲۱ این دوره تفسیری چاپ و منتشر می شود.

جهت معرفی کامل کتاب و روش استفاده از آن مقدمه کتاب به زبان عربی عیناً اینجا درج می شود.

بسم الله الرحمن الرحیم

تصدیر

ان کتاب «المیزان فی تفسیر القرآن» للعلامه الراحل السید محمّد حسین الطباطبائی- رضوان الله تعالی علیه- کالامواج المتعالیه من بحار علوم القرآن الکریم و معارفه اللامتناهیه، فوجدت مجراها فی العالم الحاضر، و جلبت معها لئالی قیمه إلی الساحل.

إن هذا الکتاب- فی الحقیقه- بمثابه دائره معارف قیمه جداً من العلوم الاسلامیه، و مواضیع هذا الکتاب قیمه إلی حد أن جعلته فریداً بین کتب التفسیر و یمکن القول- بجرأه- إنه لم یظهر مثیل له علی طول تاریخ تفسیر القرآن.

إن مؤلف کتاب «المیزان» العظیم، قد ادعی ان القرآن فی هذا الکتاب قد فسر بالقرآن نفسه، و قد کان موفقا کل التوفیق فی هذا الادعاء، و هذا هو سر قیمه هذا الکتاب الخارقه.

و العامل الذی أرفع هذا النابغه الفذّ فی تاریخ العلوم- العلامه الطباطبائی (قدس سره)- إلی درجات العلم و التقوی و الفضائل الانسانیه الاخری هو تلمذه علی کتاب الله و کلامه… تعلم عند معلمین کالقرآن الکریم، رسول الله صلی الله علیه و آله و الائمه المعصومین (ع)، و هذا هو سر توفیقه فی استخراج الآثار العلمیه، و ان مواضیع کتبه أیضا رشحات من تلک البحار.

إن أحد ممیزات «تفسیر المیزان» بالاضافه إلی تفسیر الآیات الاجمالی المتعارف هو أنه یکتب احیانا بحوثا علمیه و فلسفیه و اجتماعیه و تاریخیه و کلامیه معمقه و مفصله و مهمه، لمناسبتها مع بعض الآیات. بحیث لم توجد- فی المجموع- مثل هذا المواضیع، و بهذه الصوره فی أی کتاب من کتب التفسیر الاخری.

بناء علی هذا، لا یعرف الموضوع قبل المطالعه، و لا الموارد التی ضمّت البحث و لا فی أی سوره یجری التفسیر، حتی بالنسبه إلی أهل الفن و العلوم التفسیریه و کنموذج لذلک نشیر إلی عدد من الموارد.

۱-فی تفسیر الآیات: ۱۱۶-۱۲۰ من سوره المائده:« وَإِذْ قَالَ اللَّهُ یا عِیسَى ابْنَ مَرْیمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِی وَأُمِّی إِلَهَینِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَکَ مَا یکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مَا لَیسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِی نَفْسِی وَلَا أَعْلَمُ مَا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُیوبِ (المائده/۱۱۶) مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَرَبَّکُمْ وَکُنْتُ عَلَیهِمْ شَهِیدًا مَا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیهِمْ وَأَنْتَ عَلَى کُلِّ شَیءٍ شَهِیدٌ (المائده/۱۱۷) إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُکَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (المائده/۱۱۸) … بحث بصوره مفصله حول «الادب» و جاء بنماذج من «آداب الانبیاء» أمام الله تعالی و بعض سنن الرسول الکریم صلی لله علیه و آله و آدابه، بحیث خصص ثمانین صفحه من المجلد السادس من هذا الکتاب بهذا البحث، بینما لا تشیر هذه الآیات إلی «الادب» أبداً، سوی أن مضمون الآیات یحکی کیفیه مکالمه الله تعالی للنبی عیسی علیه السلام یوم القیامه و کیفیه جوابه علیه السلام لله تعالی.

و بعد هذا البحث هناک بحث مفصل یتصل بالآیه (۱۱۸): «إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُکَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»، تطرق فیه إلی «الرّق» و «الرّقیّه» و تاریخ الرّقیّه.

۲-لقد جاءت قصه ابنی آدم علیه السلام فی سوره المائده فی الآیه (۲۷) فما بعد، و انتهت بقتل أحدهما علی ید الآخر، و قیل فی الآیه (۳۱) إن ابن آدم لما نظر إلی الغراب یبحث فی الارض عرف أن علیه أن یدفن جسد اخیه فی الارض: «فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا یبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیرِیهُ کَیفَ یوَارِی سَوْءَهَ أَخِیهِ قَالَ یا وَیلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِی سَوْءَهَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِینَ».

ففی ذیل هذه الآیه بحث علمی مهم حول «الحس» و «الفکر» لاصله له بالآیه إلا أن مضمونها یتناسب و ذلک.

۳-فی تفسیر الآیه ۲۱۳ من سوره البقره:

«کَانَ النَّاسُ أُمَّهً وَاحِدَهً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیحْکُمَ بَینَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلَّا الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَینَاتُ بَغْیا بَینَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ یهْدِی مَنْ یشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ».

بحث علمی مفصّل حول: بدء تکوین الانسان، ترکیبه من روح و بدن، شعوره الحقیقی و ارتباطه بالاشیاء، علومه العملیه، جریه علی استخدام غیره انتفاعاً وکونه مدنیاً بالطبع، حدوث الاختلاف فی نفس الدین، الانسان بعد الدنیا، کلام فی عصمه الانبیاء، کلام فی النبوه، و بحث فلسفی و آخر اجتماعی حول النبوه.

۴-فی تفسیر الآیه ۲۰۰ من سوره آل عمران: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» بحوث مفصله و فیها موضوعات لاصله ظاهره لها بالآیه، جاء بکلمه «رابطوا» فناسب بینها و بین الموضوعات المهمه فی هذا البحث و هی عباره عن:

کلام فی المرابطه فی المجتمع الاسلامی، الانسان و نموه فی اجتماعه، الاسلام و عنایته بالمجتمع، اعتبار الاسلام رابطه الفرد و المجتمع، هل تقبل سنه الاسلام الاجتماعیه الاجراء و البقاء، بماذا یتکون المجتمع الاسلامی و یعیش؟، منطقان: منطق التعقل و منطق الاحساس، ما معنی ابتغاء الاجر عندالله و الاعراض عن غیره؟ ما معنی الحریه فی الاسلام؟ ما هو الطریق إلی التحول و التکامل فی المجتمع الاسلامی؟ هل الاسلام بشریعته یفی با سعاد هذه الحیاه الحاضره؟ من الذی یتقلد ولایه المجتمع فی الاسلام و ما سیرته؟ ثغر المملکه الاسلامیه هو الاعتقاد دون الحدود الطبیعیه و الاصطلاحیه. الاسلام اجتماعی بجمیع شئونه، والدین الحق هو الغالب علی الدنیا بالآخره و العاقبه للتقوی.

و بالنظر الی المواضیع المذکوره تحفزنا إلی تألیف کتاب دلیل لتفسیر المیزان لیسهل طریق الاستفاده من هذه الثروه العلمیه العظیمه، و قد عرض موضوع هذا التصمیم علی مؤلف المیزان- العلامه الطباطبائی قدس سره- فقابله بالتشجیع، و أید ضروره هذا العمل أیضاً أما المشکله فکانت موضوع ضخامه العمل، و هذا ما تیسر قسم منه بفضل العمل الجماعی. و لذا فان عمل تنظیم الدلیل بوشر به بالاعتماد علی الامدادات الالهیه.

المعجم المفهرس لآیات القرآن الکریم
بخوانید

کان البناء فی البدایه علی تحدید موضوعات الدلیل علی الموارد المهمه جداً و المفصله و الاعلام، و لکن بعد الشروع بالعمل شعرنا بأن من الواجب دراسه جمیع موضوعات الکتاب و تحقیقها، و أن یشمل الکتاب جمیع الموضوعات عدا البحوث اللغویه للکلمات الوارده فی الآیات) إلا فی بعض الموارد التی تتصل الکلمه فیها بأحد الموضوعات المنتخبه فی الدلیل) و تفسیراً مجملا و مرکزاً للآیات.

بناء علی هذا، فقد درس جمیع بحوث الکتاب تقریباً، واختیر عنا وین موضوعاتها التی أصبح الدلیل موضوعاً و محلالها، فکان التنسیق و التنظیم بالشکل الحالی.

کیفیه استخدام الدلیل

یجب الانتباه للامور التالیه بصوره دقیقه و کامله من أجل استخدام هذا الدلیل:

۱-إن هذا الدلیل- کما أشرنا- لم یشمل البحوث اللغویه و التفسیر الاجمالی المتعارف لجمیع الآیات، و للاطلاع علی تفسیر جمیع الآیات یجب مطالعه جمیع اجزاء هذا الکتاب بصوره تامه.

۲-ان العناوین المنتخبه فی هذا الدلیل تدل علی: عنوان موضوع واحد فی هذا الکتاب، أو قسم من البحث المتعلق بالموضوع، او نتیجه قسم من البحث، أو رؤوس مواضیع البحث،التی تتناسب و موقعیه الموضوع، فانتخبت من أجل الدلاله علیه فی الکتاب.

۳-ان تنظیم اصل الموضوعات فی الدلیل قائم علی نظام الحروف الهجائیه، مثل: آدم، آزر، الابرار، ابراهیم، أبلیس، الاتحاد، الاجل و … إلا أن العناوین المتعلّقه بموضوع آخر لم تنظم بهذه الصوره، فمثلا، إذا کان هناک موضوع حول أحد الانبیاء، فان جمیع المواضیع التی لها صله بحیاته، تقع تحت تلک الکلمه بدون ترتیب، و فی کل جزء من أجزاء الکتاب یوجد موضوع حول ذلک، ففی الذلیل تکتب العناوین مع رقم الجزء من أجزاء و الصفحه. و لکن- علی سبیل المثال- لم یراع الترتیب فی مراحل حیاته المختلفه، مثل: یبدأ بالولاده، ثم النبوه، ثم الدعوه. ثم الوفاه، و کذلک، إذا کان البحث یتعدد حول موضوع واحد، فانها أدرجت جمیعاً علی غیر ترتیب الاجزاء، فمثلا، العنوان الاول ربما یکون من الاجزاء الاخیره، و العنوان الثانی من الاجزاء الاول، و هکذا الموضوعات الفرعیه لموضوع أصلی لم یراع فیها التنظیم «الهجائی»، فمثلا، کلمه «الله» و هی موضوع أصلی، و لها موضوعات فرعیه کثیره أدرجت بعد کلمه «الله» بدون ترتیب: الله، توحید الله، فعل الله، صفات الله، عدل الله، رؤیه الله، و …

أو أن کلمه «الانسان» مثلا، و التی هی موضوع أصلی: و لها أیضا موضوعات فرعیه فقد جاءت فی الدلیل بالشکل التالی:

الانسان، خلقه الانسان، نفس الانسان، الانسان البدائی، صله الانسان بالعالم طبیعه الانسان…

اما السبب فی أن هذا النوع من الترتیب لم یوجد فی الموضوعات الفرعیه أو العناوین المتعلقه بالموضوع هو أن هذا الترتیب لم یوجد فی نفس الکتاب. و الغالب لا یمکن أن یکون مثل هذا الترتیب، لان ترتیب عرض الموضوعات فی کتاب التفسیر یتبع ترتیب القرآن نفسه، و لا یلزم أصلا- مثل هذا الترتیب فی هذه الموارد، و الموضوع لا أهمیه له.

بناء علی هذا، للتحقیق فی موضوع من المواضیع یجب مطالعه جمیع العناوین التی لها صله بالموضوع فی الدلیل.

۴-إن ترتیب موضوعات الدلیل غالباً ما یکون نفس ترتیب هیئه الکلمه لا مادتها فمثلا، تقع کلمه «المشرک» فی حرف المیم، لا بعد کلمه «شرک» و حرف الشین، و کلمه «الانفطار» تقع فی حرف الالف، و کلمه «التثلیت» فی حرف التاء.

۵-اذا کان هناک کلمات مترادفه تقریباً- لا وجود للکلمات المترادفه فی القرآن- و متعدده، فقد حاولنا أن تدرج الموضوعات فی ذیل أشهر الکلمات، و أحیانا یدرج جزء من الموضوع فی ذیل کلمه، و جزاء آخر فی ذیل کلمه أخری مرادفه لها تقریباً، و لها صله بها، و فی نهایه العناوین یشار الی موضوع آخر بعلامه السهم ( –> ). فمثلاً إن قسماً من العناوین المتعلقه ب «المعاد» أدرجت تحت هذا الکلمه، و أدرج القسم الاخر تحت کلمه «القیامه».

۶-ان رقم الصفحه الآتی تحت عناوین الموضوعات یدل علی الصفحه التی یبدأ فیها الموضوع، أی اذا کان الموضوع یستوعب عده صفحات، فان الصفحه الاولی یشار لها فقط، و بالطبع یدل الرقم- أحیانا- علی نهایه البحث و نتیجته.

۷-نظم هذا الدلیل یوافق نسختی کتاب المیزان: طباعه ایران (دار الکتب الاسلامیه)، و طباعه لبنان (مؤسسه الاعلمی للمطبوعات). و لما کان رقم الاجزاء فی الطباعتین لم یختلف سوی فی مورد واحد، فان الرقم الذی یشیر إلی نسخه طباعه لبنان قد جعل بین قوسین واکتفی برقم الصفحه فقط، بهذه الصوره: یکتب بعد العنوان رقم الجزء و الصفحه من نسخه طباعه ایران، ثم یکتب رقم الصفحه لنسخه طباعه لبنان بین قوسین ( )، و علی سبیل المثال، فی العنوان:

ما معنی الحریه فی الاسلام؟  ج ۴             ص ۱۲۳                 (116)

فان الرقم ۴ یشیر الی الجزء لدی النسختین، و الرقم ۱۲۳ یشیر الی الصفحه فی طباعه ایران، و الرقم (۱۱۶) یشیر الی الصفحه فی طباعه لبنان.

و یجب أن نعید الی الاذهان أن النسخه المطبوعه فی لبنان قد طبعت فی ایران بطریقه «الاوفست» و صدرت باسم آخر، و لذا یجب تعیین نسخه کتاب المیزان قبل استخدام الدلیل.

۸-جاء فی تفسیر المیزان حول عدد من الآیات بعد البحث التفسیری بحث روائی- عاده- حول تلک الآیات، و قد اختیر- فی بعض الموارد- عناوین من هذه البحوث الروائیه، و فی بعض الموارد لم یتطرق الدلیل إلیها.

بناء علی هذا، یجب الرجوع فی تحقیق الموضوعات إلی البحث الروائی المتعلق بالموضوع، و الذی یعقب الموضوع بعده صفحات.

۹-لما کان الموضوعات فی کتاب المیزان تأتی ضمن تفسیر الآیات- أحیانا- بحیت لا تتبادر إلی الذهن قبل المطالعه، فمطالعه الدلیل من بدایته إلی نهایته تجعله اکثر فائده، و فی هذا الحال یحصل نوع من المعرفه الاجمالیه بالبحوث العلمیه و الفلسفیه و التاریخیه و الاجتماعیه و الکلامیه المتعدده التی یتعرض لها هذا الکتاب.

۱۰-لما کان استخرج العناوین او اختیارها و تنظیم کتاب الدلیل عملا موسعاً جداً، فمن المحتمل أن لا یوجد فی الدلیل قسم من المواضیع التی لها صله بالبحث أی لا یدعی عدم الغفله من إسقاط ای موضوع مهم من التحریر.

یوم بعثه الرسول الکریم صلی الله علیه و آله

السابع و العشرین من شهر رجب لعام ۱۴۰۳ هجریه

تهران- الیاس کلانتری

 

برچسب ها
دکمه بازگشت به بالا
بستن